Xuất khẩu Trung Quốc tăng mạnh, vì sao tiêu dùng vẫn yếu?

18 giờ trước

Xuất khẩu Trung Quốc tăng mạnh, vì sao tiêu dùng vẫn yếu?

Xuất khẩu Trung Quốc tăng mạnh, nhưng sức mua trong nước vẫn chưa theo kịp năng lực sản xuất. Số liệu tháng 10/2026 cho thấy xuất khẩu tăng hơn 35%, trong khi doanh số bán lẻ chỉ tăng 0.4% và đầu tư tiếp tục suy giảm. Đằng sau sự tương phản này là một cấu trúc kinh tế với tỷ lệ tiết kiệm cao, đầu tư lớn và tiêu dùng hộ gia đình chiếm tỷ trọng tương đối thấp. Vấn đề đặt ra không chỉ là duy trì tăng trưởng xuất khẩu, mà còn là làm thế nào để những thành quả ấy chuyển hóa thành thu nhập và sức mua trong nước.

Ảnh minh họa. Nguồn: Internet

Xuất khẩu mạnh, cầu nội địa vẫn yếu

Những số liệu mới nhất của Trung Quốc tiếp tục cho thấy một nghịch lý đáng chú ý. Theo số liệu hải quan công bố ngày 10/11, xuất khẩu tháng 10/2026 tăng 35.2% so với cùng kỳ, đưa thặng dư thương mại hàng hóa trong mười tháng đầu năm lên khoảng 1,040 tỷ USD. Tuy nhiên, số liệu công bố ngày 16/11 lại cho thấy doanh số bán lẻ tháng 10 chỉ tăng 0.4%, sản lượng công nghiệp tăng 4.8%, trong khi đầu tư tài sản cố định mười tháng giảm 8.1%, riêng đầu tư bất động sản giảm tới 21.6%. Dù các chỉ tiêu có phạm vi và kỳ thống kê khác nhau, chúng vẫn phản ánh sự tương phản giữa năng lực sản xuất, xuất khẩu và sức hấp thụ của thị trường nội địa. Cũng cần lưu ý rằng doanh số bán lẻ không bao quát toàn bộ tiêu dùng cuối cùng của hộ gia đình, đặc biệt là nhiều loại dịch vụ.

Một phần nguyên nhân nằm ở cấu trúc tăng trưởng của Trung Quốc trong nhiều thập niên. Nền kinh tế này duy trì tỷ lệ tiết kiệm và đầu tư rất cao, tạo nguồn lực cho công nghiệp hóa, xây dựng cơ sở hạ tầng và mở rộng năng lực sản xuất. Theo báo cáo tham vấn Điều IV của IMF công bố tháng 2/2026, tiết kiệm quốc gia của Trung Quốc được ước tính khoảng 42.1% GDP trong năm 2025, trong khi tổng tích lũy vốn đạt 38.8% GDP. Đối với năm 2026, IMF dự báo hai tỷ lệ tương ứng là 41.5% và 38.4%. Mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào tích lũy vốn đã mang lại những thành tựu đáng kể, nhưng khi nền kinh tế trưởng thành hơn, khả năng tiếp tục mở rộng đầu tư với hiệu quả cao cũng dần gặp giới hạn.

Tiết kiệm quốc gia không đồng nghĩa với tiết kiệm hộ gia đình, bởi còn bao gồm tiết kiệm của doanh nghiệp và chính phủ. Tuy nhiên, xu hướng tiết kiệm phòng ngừa của hộ gia đình cũng góp phần hạn chế tiêu dùng. Những bất định về việc làm, thu nhập, chi phí giáo dục, y tế và tuổi già khiến người dân thận trọng hơn trong chi tiêu. Tình trạng bất động sản suy yếu càng củng cố tâm lý ấy, bởi nhà ở là tài sản tích lũy quan trọng của nhiều gia đình Trung Quốc. Khi giá trị tài sản giảm và triển vọng thu nhập chưa chắc chắn, việc giảm lãi suất hoặc trợ cấp mua sắm ngắn hạn khó tạo ra sự phục hồi tiêu dùng bền vững nếu niềm tin của hộ gia đình chưa được cải thiện.

Khi đầu tư giảm, thặng dư đối ngoại có thể tăng

Sự suy giảm đầu tư gần đây làm nổi bật một khía cạnh khác của nền kinh tế Trung Quốc. Theo đồng nhất thức kinh tế vĩ mô, cán cân vãng lai bằng tiết kiệm quốc gia trừ đầu tư trong nước (CA = S − I). Khi tiết kiệm duy trì ở mức cao nhưng nhu cầu đầu tư giảm, phần tiết kiệm vượt đầu tư có thể được phản ánh qua thặng dư cán cân vãng lai lớn hơn. Vì vậy, thặng dư đối ngoại không nhất thiết chỉ phản ánh sức cạnh tranh xuất khẩu, mà còn có thể cho thấy nền kinh tế không hấp thụ hết nguồn tiết kiệm thông qua đầu tư trong nước. Cần phân biệt thặng dư thương mại hàng hóa với thặng dư cán cân vãng lai, bởi hai chỉ tiêu không đồng nhất. Tuy nhiên, khi đặt thặng dư thương mại hơn 1,000 tỷ USD bên cạnh sự suy giảm mạnh của đầu tư, có cơ sở để đặt câu hỏi liệu nền kinh tế Trung Quốc đang ngày càng phụ thuộc vào thị trường bên ngoài để hấp thụ năng lực sản xuất hay không.

Xuất khẩu tạo ra doanh thu, việc làm và thu nhập, nhưng mức độ chuyển hóa thành sức mua hộ gia đình còn phụ thuộc vào cách giá trị gia tăng được phân phối. Nếu phần lớn lợi ích từ tăng trưởng xuất khẩu được giữ lại trong doanh nghiệp hoặc tiếp tục dành cho đầu tư, tác động đến tiêu dùng có thể hạn chế hơn so với trường hợp tiền lương và thu nhập khả dụng tăng mạnh. Mặt khác, cạnh tranh giá gay gắt có thể khiến sản lượng xuất khẩu tăng nhưng lợi nhuận không cải thiện tương ứng. Vì vậy, chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa nhiều hơn vào tiêu dùng không chỉ đòi hỏi các biện pháp kích cầu ngắn hạn, mà còn liên quan đến phân phối thu nhập, an sinh xã hội, hiệu quả đầu tư và khả năng khôi phục niềm tin của người dân.

Bài học nào cho Việt Nam?

So với Trung Quốc, tiêu dùng hộ gia đình chiếm tỷ trọng cao hơn trong GDP của Việt Nam, trong khi tỷ lệ tiết kiệm và đầu tư nhìn chung thấp hơn. Tuy nhiên, Việt Nam cũng là một nền kinh tế có độ mở thương mại rất cao, với khu vực doanh nghiệp FDI đóng vai trò lớn trong xuất khẩu. Kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh không đồng nghĩa toàn bộ giá trị ấy được tạo ra trong nước, bởi một phần đáng kể đến từ nguyên liệu, linh kiện và dịch vụ trung gian nhập khẩu. Cũng cần phân biệt tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp FDI với tỷ trọng giá trị gia tăng nước ngoài trong xuất khẩu, vì đây là hai đại lượng khác nhau.

Đối với Việt Nam, vấn đề không chỉ là xuất khẩu tăng bao nhiêu, mà còn là bao nhiêu giá trị gia tăng được tạo ra trong nước, bao nhiêu thu nhập đến với người lao động và doanh nghiệp nội địa, và bao nhiêu lợi nhuận được tái đầu tư vào nền kinh tế. Khi doanh nghiệp Việt Nam nâng cao được năng lực cung ứng, công nghệ và vị trí trong chuỗi giá trị, tăng trưởng xuất khẩu mới có khả năng lan tỏa mạnh hơn đến tiền lương, lợi nhuận và tiêu dùng. Bài học từ Trung Quốc vì thế không phải là hạn chế xuất khẩu hay giảm vai trò của đầu tư, mà là nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và khả năng chuyển hóa tăng trưởng thành thu nhập của người dân. Cuối cùng, điều đáng quan tâm không chỉ là nền kinh tế sản xuất và xuất khẩu được bao nhiêu, mà là bao nhiêu giá trị được giữ lại và chuyển hóa thành sức mua trong nước.

Việt Quang

FILI