Vụ sụp đổ ngân hàng phơi bày mặt tối của nền kinh tế từng được ca ngợi tại Mỹ Latinh

Vụ sụp đổ ngân hàng phơi bày mặt tối của nền kinh tế từng được ca ngợi tại Mỹ Latinh

Sự sụp đổ chóng vánh của chính quyền Tổng thống Santiago Peña và cuộc khủng hoảng ngân hàng tại Paraguay đang làm lung lay hình ảnh thành công của mô hình kinh tế thị trường tự do từng được giới đầu tư và phe bảo thủ ca ngợi.

Cảnh sát đứng gác bên ngoài một chi nhánh ngân hàng Ueno phủ đầy băng rôn và hình vẽ graffiti tại trung tâm thủ đô Asunción, ngày 6/11. (Ảnh: AFP/Getty Images)

Nhiệm kỳ tổng thống của ông Santiago Peña chấm dứt chỉ trong chưa đầy 72 giờ. Mọi việc bắt đầu khi cơ quan quản lý tiếp quản Ueno Bank, ngân hàng số được hơn một nửa người dân tại Paraguay sử dụng, sau khi nhà băng này rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán. Trước đó, ông Peña từng là chuyên gia kinh tế tại Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và được biết đến là người có khả năng diễn thuyết tốt.

Các nhà lập pháp nhanh chóng khởi động thủ tục luận tội ông Peña. Đáng chú ý, ông từng đầu tư vào công ty mẹ của Ueno, bổ nhiệm một lãnh đạo tập đoàn này làm Thống đốc Ngân hàng Trung ương Paraguay, đồng thời giao cho ngân hàng hàng trăm triệu USD tiền của Nhà nước. Đến ngày 06/11, Thượng viện đã thông qua quyết định phế truất ông.

Vụ việc khiến 2.9 triệu người không thể tiếp cận tiền gửi của mình, gây chấn động dư luận Paraguay. Trong ba năm cầm quyền, ông Peña nhiều lần cam kết xây dựng một nhà nước “hiện đại”, hướng tới mục tiêu đưa Paraguay gia nhập Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Ông cũng tích cực công du nước ngoài để quảng bá Paraguay như một điểm đến an toàn cho các nhà đầu tư.

“Chúng tôi từng nghĩ mọi thứ đang tốt lên, nhưng thực ra đất nước vẫn như trước đây”, Elizabeth Gonzalez, 28 tuổi, nhân viên pha chế tại một quán cà phê ở trung tâm thủ đô Asunción, chia sẻ. Quán cà phê chỉ cách nơi hàng trăm người biểu tình đang tập trung vài dãy phố. Trước đó, thủ đô Paraguay đã chứng kiến những cuộc biểu tình với quy mô lớn hơn trong tuần trước.

Tân Tổng thống Paraguay Pedro Alliana tuyên thệ nhậm chức trước Quốc hội tại thủ đô Asunción vào ngày 06/11. (Ảnh: JUAN PABLO PINO/EPA/Shutterstock)

“Chính quyền quảng bá Paraguay là điểm đến đầu tư, nhưng rồi lại để xảy ra chuyện này”, cô nói. “Điều đó một lần nữa khiến mọi người mất niềm tin”.

Trong khoảng một thập kỷ qua, Paraguay được xem là một trong những điểm sáng kinh tế của khu vực Mỹ Latinh nhờ duy trì tốc độ tăng trưởng GDP ổn định và kiểm soát tốt các cân đối kinh tế vĩ mô. Chính sách thuế thấp cùng nguồn năng lượng dồi dào, giá rẻ giúp nước này trở thành điểm đến hấp dẫn đối với các ngành như trung tâm dữ liệu và kinh doanh nông nghiệp. Nhờ đó, Paraguay thu hút lượng vốn đầu tư nước ngoài kỷ lục 1.15 tỷ USD trong năm ngoái. Dưới thời ông Peña, nước này cũng lần đầu tiên được các tổ chức xếp hạng tín nhiệm nâng lên mức đầu tư.

Những thành quả kinh tế đó giúp ông Peña nhận được sự ủng hộ từ giới bảo thủ Mỹ. Tổng thống Donald Trump từng gọi ông là “một chàng trai trẻ đẹp trai” và nhận xét ông “đang làm rất tốt”. Ngoại trưởng Marco Rubio cũng ca ngợi Paraguay dưới thời ông Peña là “tấm gương cho các quốc gia khác”.

Mối quan hệ giữa Paraguay và giới bảo thủ Mỹ còn được thể hiện qua các sự kiện chính trị và những chuyến thăm của các nhân vật có ảnh hưởng. Năm 2025, thủ đô Asunción đăng cai sự kiện đầu tiên của Hội nghị Hành động Chính trị Bảo thủ (CPAC) tại Paraguay. Đến tháng 5 năm nay, tỷ phú công nghệ Mỹ Peter Thiel cũng có chuyến thăm nước này.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, sự sụp đổ nhanh chóng của chính quyền ông Peña có thể khiến dư luận chú ý nhiều hơn đến những vấn đề tồn tại dai dẳng như tham nhũng và chủ nghĩa thân hữu – những yếu tố từ lâu làm hoen ố câu chuyện tăng trưởng kinh tế của Paraguay.

“Đằng sau câu chuyện thành công là một hệ thống thể chế bị chi phối bởi một số ít nhóm lợi ích và gia đình”, Mariano Machado, Chuyên gia phụ trách khu vực châu Mỹ tại công ty phân tích rủi ro Verisk Maplecroft, nhận định. “Giờ đây, điều đó đã lộ rõ hơn nhiều so với thời điểm đầu tuần”.

Đảng Colorado, một đảng cánh hữu, đã nắm quyền tại Paraguay trong 75/80 năm qua. Cuộc luận tội ông Peña phần lớn bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa ông và Chủ tịch đảng Horacio Cartes.

Cartes, ông trùm ngành thuốc lá được xem là người giàu nhất Paraguay, từng giữ chức tổng thống từ năm 2013 đến 2018. Dưới thời Tổng thống Joe Biden, Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với ông, với cáo buộc Cartes có liên quan đến “tình trạng tham nhũng tràn lan làm suy yếu các thể chế dân chủ tại Paraguay”. Đến năm 2025, Tổng thống Donald Trump dỡ bỏ các lệnh trừng phạt này. Cartes luôn bác bỏ mọi cáo buộc sai phạm.

Chính Cartes là người lựa chọn ông Peña làm ứng viên tổng thống trong cuộc bầu cử năm 2023. Tuy nhiên, đầu năm nay, ông Peña tìm cách xây dựng một phe phái riêng trong nội bộ Đảng Colorado, nhằm giảm bớt ảnh hưởng của ông Cartes. Cùng thời điểm, một nhóm thượng nghị sĩ thân cận với ông Cartes gửi yêu cầu lên Ngân hàng Trung ương, đề nghị cung cấp thông tin về ngân hàng Ueno. Động thái này càng gia tăng sức ép buộc cơ quan quản lý tiền tệ phải vào cuộc.

“Ông Peña nghĩ rằng mình có thể tự đứng vững mà không cần Cartes, rằng Cartes rồi sẽ không còn quan trọng”, Sebastián Acha, nhà tư vấn kiêm cựu nghị sĩ Paraguay, nói. “Nhưng Cartes không nghĩ như vậy”.

Các đồng minh của Cartes tại Quốc hội ủng hộ việc luận tội ông Peña, nhưng lại ngăn cản nỗ lực luận tội Phó Tổng thống Pedro Alliana. Ông Alliana tuyên thệ nhậm chức tổng thống vào ngày 06/11 và được các nhà phân tích đánh giá nhiều khả năng sẽ tiếp tục trung thành với Cartes.

Theo tờ ABC Color của Paraguay, kể từ năm ngoái, Ngân hàng Trung ương đã nhận được ít nhất 10 cảnh báo về việc Ueno cho các tổ chức có liên hệ với chính công ty mẹ của mình vay những khoản tiền lớn, cùng một số vấn đề tài chính khác.

Ông Santiago Peña ký đơn từ chức tại dinh thự Chính phủ. (Ảnh: AP Photo/Laura Fioravanti)

Ueno Bank từng giữ vị trí nổi bật trong tầm nhìn xây dựng một nền kinh tế Paraguay hiện đại của ông Peña. Thành lập dưới hình thức công ty công nghệ tài chính (fintech) vào năm 2021, ngân hàng nhanh chóng được cấp phép hoạt động và đẩy mạnh tiếp thị để thu hút khách hàng, trong đó có việc tài trợ cho đội tuyển bóng đá quốc gia.

Ngân hàng Ueno tiếp nhận hơn 850 triệu USD tiền của Nhà nước, trong đó có khoản tương đương một phần mười quỹ đầu tư của cơ quan an sinh xã hội. Nhiều doanh nghiệp nhỏ cũng bắt đầu phụ thuộc vào hệ thống thanh toán của ngân hàng này, trong bối cảnh khu vực kinh tế phi chính thức chiếm tỷ trọng lớn tại Paraguay.

Nhà sáng lập Ueno, Miguel Vázquez, từng tham vọng đưa công ty trở thành kỳ lân công nghệ đầu tiên của Paraguay và niêm yết cổ phiếu trên Sở Giao dịch Chứng khoán New York (NYSE).

“Những gì người đàn ông đó nói chẳng qua chỉ là lớp vỏ hào nhoáng, bởi tất cả đều là lừa dối”, Eduardo Lopez, 35 tuổi, một doanh nhân tham gia biểu tình và hoạt động xuất khẩu hàng hóa sang Mỹ, nói. “Vụ việc ảnh hưởng đến tất cả doanh nghiệp… và khiến hình ảnh đất nước trở nên tồi tệ. Đây thực sự là một thảm họa”.

Rạng sáng 03/11, Ngân hàng Trung ương Paraguay đóng băng các tài khoản của Ueno và bắt đầu thủ tục chấm dứt hoạt động của ngân hàng này. Cơ quan quản lý cho biết sẽ bảo đảm tiền gửi cho mỗi khách hàng trong hạn mức tương đương khoảng 38,000 USD, đồng thời khẳng định sự việc không đe dọa đến sự ổn định của toàn hệ thống tài chính.

Văn phòng Công tố Paraguay ra lệnh quản thúc tại nhà đối với ông Peña vào ngày 06/11. Ông dự kiến phải trình diện trước các công tố viên vào ngày 07/11, dù các cáo buộc cụ thể chưa được công bố. Trong khi đó, một số lãnh đạo cấp cao của Ueno, trong đó có nhà sáng lập Miguel Vázquez, đã bị bắt và truy tố, chờ đưa ra xét xử.

Ông Peña tuyên bố sẽ hợp tác với các cơ quan chức năng và “thực hiện quyền tự bào chữa”. Đại diện Ueno không phản hồi yêu cầu bình luận.

Cách xử lý vụ việc làm dấy lên hy vọng Paraguay sẽ cải thiện hoạt động của các cơ quan nhà nước sau bê bối Ueno.

“Chúng ta đang chứng kiến những biện pháp chấn chỉnh đầu tiên”, José Tomás Sánchez, Giám đốc công ty tư vấn ICA tại Asunción, nhận định. Theo ông, việc nhanh chóng bắt giữ và truy tố những người liên quan “gửi đi một thông điệp rất mạnh mẽ rằng những hành vi như vậy sẽ không còn được phép tiếp diễn tại Paraguay”.

Ngân hàng Trung ương Paraguay khẳng định sự sụp đổ của Ueno sẽ không gây ảnh hưởng đến toàn hệ thống tài chính. Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm cũng cho biết chưa có kế hoạch lập tức hạ bậc tín nhiệm nợ quốc gia của Paraguay.

Tuy nhiên, không phải ai cũng lạc quan về triển vọng cải thiện thể chế sau vụ việc.

“Rõ ràng, cuộc khủng hoảng này chỉ được giải quyết vì ông Cartes quyết định từ bỏ ông Peña vì lý do chính trị”, Ramiro Blazquez Giomi, Chiến lược gia tại tập đoàn dịch vụ tài chính StoneX, nhận định. “Điều đó cho thấy những cải thiện về thể chế mà chúng ta kỳ vọng đã không thực sự diễn ra”.

Ông dự báo cuộc khủng hoảng sẽ tạo ra tác động “nhỏ” nhưng “kéo dài” đối với chi phí vay nợ của Paraguay. Trong tuần này, giá trái phiếu Chính phủ bằng đồng USD có kỳ hạn dài đã giảm do lo ngại về những hệ lụy đối với ngân sách từ khoản tiền thuộc khu vực công được gửi tại Ueno.

Trong khi đó, người dân Paraguay cho rằng họ một lần nữa phải gánh chịu hậu quả từ những vụ bê bối và cuộc đấu đá quyền lực giữa các chính trị gia.

“Chúng tôi đang phải chịu hậu quả từ việc ông Peña rạn nứt quan hệ với Cartes”, Batarram Caballero, 23 tuổi, Chủ tịch hội sinh viên tại Đại học Quốc gia Paraguay, nói. “Đây là một nhóm người đã can thiệp quá sâu và đang phá hoại đất nước chúng tôi”.

Vũ Hạo

FILI