Thị trường bảo hiểm trước áp lực tái cấu trúc (kỳ 1)
Thị trường bảo hiểm trước áp lực tái cấu trúc (kỳ 1)
Thị trường bảo hiểm nhân thọ Việt Nam đang trải qua giai đoạn điều chỉnh khi doanh thu phí khai thác mới suy giảm, số hợp đồng còn hiệu lực tiếp tục đi xuống, trong khi cơ cấu sản phẩm có sự dịch chuyển về nhóm bảo hiểm bảo vệ. Đằng sau những biến động này là áp lực từ hoạt động phân phối, cơ chế hoa hồng và khả năng duy trì khách hàng. Những vấn đề đó buộc doanh nghiệp phải xem xét lại mô hình kinh doanh thay vì chỉ tìm cách mở rộng doanh số.
Thị trường bảo hiểm nhân thọ trước áp lực điều chỉnh
Theo số liệu ước tính của Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam (IAV), tổng doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ trong 9 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 101,621 tỷ đồng, giảm 4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, doanh thu phí khai thác mới đạt 15,894 tỷ đồng, giảm 10.6%, dù số lượng hợp đồng khai thác mới đạt hơn 1.14 triệu hợp đồng, tăng 4.3%.
Thị trường bảo hiểm nhân thọ trước áp lực điều chỉnh. Ảnh: Internet
|
Diễn biến này cho thấy số hợp đồng mới tăng nhưng doanh thu phí khai thác mới vẫn giảm. Mức phí bình quân trên mỗi hợp đồng mới cũng thấp hơn khoảng 14% so với cùng kỳ. Cùng thời điểm, số hợp đồng bảo hiểm nhân thọ có hiệu lực còn khoảng 11.25 triệu hợp đồng, giảm 2.4%.
Cơ cấu sản phẩm khai thác mới cũng có sự thay đổi đáng chú ý. Bảo hiểm tử kỳ chiếm 50.3%, tăng 54%; trong khi bảo hiểm liên kết đầu tư giảm 23% và bảo hiểm hỗn hợp giảm 23.4%.
Theo đó, cần phân biệt giữa sự thu hẹp của thị trường xét theo doanh thu phí và sự thay đổi trong cơ cấu sản phẩm. Nếu chỉ nhìn vào doanh thu, thị trường đang suy giảm. Tuy nhiên, xét về nhu cầu bảo vệ, sự thay đổi cơ cấu cho thấy khách hàng chưa rời bỏ bảo hiểm mà đang điều chỉnh cách lựa chọn sản phẩm.
Một yếu tố kỹ thuật có thể tác động đến xu hướng tăng của bảo hiểm tử kỳ là quy định tại Thông tư 67/2023/TT-BTC về việc tổ chức tín dụng không được tư vấn, giới thiệu, chào bán hoặc thu xếp giao kết hợp đồng bảo hiểm liên kết đầu tư trong khoảng thời gian 60 ngày trước và 60 ngày sau ngày giải ngân toàn bộ khoản vay. Trong khi đó, kênh bán chéo bảo hiểm qua ngân hàng (bancassurance) đóng góp gần 45% doanh thu phí khai thác mới của thị trường.
Theo ông Đán, khi hoạt động phân phối bảo hiểm liên kết đầu tư qua ngân hàng chịu thêm giới hạn, nhu cầu có thể dịch chuyển sang các sản phẩm khác, trong đó có bảo hiểm tử kỳ. Tuy nhiên, xu hướng này chỉ có ý nghĩa tích cực nếu khách hàng thực sự lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu bảo vệ. Nếu bảo hiểm tử kỳ chỉ được sử dụng để thay thế một sản phẩm khác trong hoạt động bán kèm, những vấn đề từng tồn tại trong phân phối bảo hiểm vẫn chưa được giải quyết.
Ở chiều ngược lại, số hợp đồng còn hiệu lực giảm trong khi hợp đồng khai thác mới tăng là diễn biến cần được theo dõi. Đáng chú ý, số hợp đồng còn hiệu lực tại thời điểm cuối kỳ phản ánh khả năng duy trì khách hàng của doanh nghiệp, không chỉ phản ánh kết quả bán hàng. Khi số hợp đồng mới tăng nhưng tổng số hợp đồng đang có hiệu lực giảm, điều đó có nghĩa số hợp đồng rời khỏi danh mục vẫn lớn hơn số hợp đồng mới được bổ sung.
Một khả năng cần được xem xét là tình trạng “đảo hợp đồng” hay “đảo K”. Theo ông Đán, hiện tượng này xảy ra khi tư vấn viên thuyết phục khách hàng hủy hợp đồng đang có hiệu lực, nhận lại giá trị hoàn lại rồi sử dụng khoản tiền đó để đóng phí cho hợp đồng mới do chính tư vấn viên bán. Khi đó, khách hàng có thể mất một phần quyền lợi tích lũy, đồng thời phải bắt đầu lại thời gian tham gia hợp đồng từ năm đầu tiên; trong khi tư vấn viên có thêm doanh số khai thác mới.
Tuy nhiên, không thể dùng riêng diễn biến tăng hợp đồng mới và giảm hợp đồng có hiệu lực để kết luận thị trường đang xảy ra tình trạng đảo hợp đồng. Việc khách hàng chuyển sang sản phẩm có mức phí thấp hơn cũng có thể tạo ra diễn biến tương tự. Chỉ doanh nghiệp bảo hiểm, thông qua dữ liệu quản lý hợp đồng, mới có thể xác định nguyên nhân cụ thể.
Về pháp lý, điểm d khoản 3 Điều 129 Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022 đã quy định hành vi đại lý bảo hiểm xúi giục khách hàng hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm đang có hiệu lực dưới mọi hình thức để tham gia hợp đồng mới là hành vi bị nghiêm cấm. Nghị định 174/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/2/2025, quy định mức phạt từ 20-40 triệu đồng đối với hành vi xúi giục khách hàng hủy hợp đồng đang có hiệu lực để mua hợp đồng mới trong hoạt động môi giới bảo hiểm. Doanh nghiệp bảo hiểm cũng có thể bị phạt từ 60-100 triệu đồng nếu không thực hiện trách nhiệm giám sát hoạt động của đại lý và xử lý vi phạm.
“Doanh nghiệp bảo hiểm có thể chủ động rà soát hiện tượng này bằng dữ liệu sẵn có. Cụ thể, doanh nghiệp có thể đối chiếu các trường hợp hợp đồng bị hủy hoặc khách hàng nhận tiền hoàn lại với những hợp đồng mới được phát hành trong các tháng tiếp theo, sau đó so sánh thông tin người được bảo hiểm, bên mua bảo hiểm và tư vấn viên. Đây là thao tác truy vấn dữ liệu quản lý hợp đồng, không nhất thiết phải đầu tư một hệ thống công nghệ đặc biệt”, ông Đán nói thêm.
Tại Úc, theo quy định ASIC Corporations (Life Insurance Commissions) Instrument 2017/510 ban hành ngày 5/6/2017, hoa hồng năm đầu của đại lý bảo hiểm nhân thọ được giới hạn theo lộ trình, giảm xuống còn 60% phí bảo hiểm từ năm 2020; hoa hồng ở các năm tiếp theo tối đa 20%. Quy định cũng áp dụng cơ chế thu hồi hoa hồng nếu hợp đồng chấm dứt sớm: thu hồi 100% hoa hồng nếu hợp đồng kết thúc trong năm đầu và 60% nếu kết thúc trong năm thứ 2.
Theo ông Đán, cách tiếp cận này làm giảm động cơ tài chính của tư vấn viên khi thay thế hợp đồng cũ bằng hợp đồng mới. Tuy nhiên, thị trường Úc có điều kiện phát triển, cơ chế giám sát và hệ thống phân phối khác Việt Nam. Do đó, đây chỉ nên xem là kinh nghiệm tham khảo, không thể áp dụng nguyên trạng.
Tại Việt Nam, ông đề xuất cân nhắc thiết lập hồ sơ theo dõi riêng đối với những hợp đồng mới phát hành trong vòng 6 tháng sau khi khách hàng hủy hợp đồng cũ. Hồ sơ cần ghi nhận rõ việc tư vấn về những quyền lợi khách hàng có thể mất khi chấm dứt hợp đồng trước đó. Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể xem xét cơ chế thu hồi hoa hồng nếu hợp đồng mới không được duy trì qua năm thứ hai.
Các biện pháp này có thể làm tăng thủ tục và khiến thu nhập của tư vấn viên biến động hơn, nhưng cần cân nhắc chi phí đó với rủi ro khách hàng mất đi những quyền lợi đã tích lũy trong thời gian dài.
3 nguyên nhân gây sức ép lên thị trường
3 nguyên nhân gây sức ép lên thị trường. Ảnh: Internet
|
Thứ nhất là lực lượng đại lý thu hẹp. Trước đây, số lượng tư vấn viên bảo hiểm từng tiến gần 900,000 người. Đến giữa năm 2024, số lượng đại lý còn khoảng 700,000 người và được dự báo tiếp tục giảm khi các doanh nghiệp sàng lọc lực lượng phân phối. Trong nửa đầu năm 2026, số đại lý mới đạt hơn 30,000 người, giảm trên 20% so với cùng kỳ; tổng số đại lý tại thời điểm cuối kỳ vẫn có xu hướng đi xuống.
Một bộ phận đại lý phải thi lại chứng chỉ hoặc rời khỏi thị trường do các yêu cầu mới về điều kiện hành nghề. Trong khi đó, kênh đại lý truyền thống vẫn đóng góp hơn 51% doanh thu phí khai thác mới. Vì vậy, sự thu hẹp của lực lượng tư vấn viên tạo áp lực trực tiếp lên khả năng khai thác khách hàng của doanh nghiệp.
Thứ hai là thay đổi trong cơ chế trả hoa hồng. Theo đó, giới hạn hoa hồng tại Điều 51 Thông tư 67/2023/TT-BTC, được sửa đổi qua Thông tư 96/2026/TT-BTC, khiến thu nhập của đại lý được phân bổ theo thời gian thay vì tập trung lớn ở năm đầu. Mốc điều chỉnh tiếp theo áp dụng với các hợp đồng phát hành từ ngày 1/1/2027. Cơ chế này đặt ra yêu cầu tư vấn viên phải duy trì quan hệ với khách hàng và chăm sóc hợp đồng trong thời gian dài hơn.
Thứ ba là sự cạnh tranh trong phân bổ dòng tiền của hộ gia đình. Đến cuối tháng 9/2026, lãi suất tiền gửi bình quân đối với các giao dịch mới được ông Đán dẫn ở mức khoảng 6.46%/năm. Tiền gửi ngân hàng có mức lãi suất rõ ràng, kỳ hạn ngắn và khả năng thanh khoản cao. Trong khi đó, những sản phẩm bảo hiểm nhân thọ có yếu tố tích lũy phải cạnh tranh với các kênh tiết kiệm này, nhất là khi người dân quan tâm nhiều hơn đến tính linh hoạt và khả năng sử dụng tiền.
Ông Đán cho rằng, một phần khó khăn hiện nay có tính chu kỳ, bao gồm khủng hoảng niềm tin sau những vấn đề trong hoạt động phân phối bảo hiểm qua ngân hàng, quá trình siết lại tiêu chuẩn đại lý và mặt bằng lãi suất cao. Những yếu tố này có thể thay đổi sau một vài năm.
Tuy nhiên, vấn đề sâu hơn nằm ở mô hình kinh doanh đã được xây dựng trong nhiều năm dựa trên việc tuyển dụng đại lý quy mô lớn, trả hoa hồng cao ở năm đầu và phân phối những sản phẩm phức tạp cho khách hàng chưa có đủ thông tin để hiểu rõ hợp đồng. Mô hình này đang bộc lộ giới hạn khi mức phí bình quân trên mỗi hợp đồng mới giảm khoảng 14%, trong khi chi phí nhân sự để tư vấn, phục vụ và thu phí vẫn gần như cố định.
Theo đó, đây không phải vấn đề có thể giải quyết đơn thuần bằng cách chờ kinh tế phục hồi. Doanh nghiệp cần xem xét lại cách thiết kế sản phẩm, tổ chức phân phối và phục vụ khách hàng, trong đó công nghệ có thể trở thành một phần của quá trình thay đổi.
Những sức ép trên cho thấy, thị trường bảo hiểm nhân thọ không chỉ cần phục hồi doanh thu mà còn phải xem xét lại cách thiết kế sản phẩm, tổ chức phân phối và duy trì khách hàng. Trong bối cảnh đó, InsurTech (công nghệ bảo hiểm) được kỳ vọng trở thành một công cụ hỗ trợ quá trình điều chỉnh mô hình kinh doanh - từ tối ưu chi phí vận hành đến cải thiện chất lượng phục vụ. Vấn đề đặt ra là công nghệ đang được ứng dụng vào những khâu nào trong hoạt động bảo hiểm?
Đón xem kỳ 2: Công nghệ thay đổi cách doanh nghiệp bảo hiểm phục vụ khách hàng
Mai Quốc