Sóng nhiệt biển và rủi ro nguồn cung thủy sản

14 giờ trước

Sóng nhiệt biển và rủi ro nguồn cung thủy sản

Nhiệt độ mặt biển trung bình ngày trên các đại dương ngoài vùng cực, từ 60° Nam đến 60° Bắc, đạt 21.1°C ngày 22/08/2026, vượt kỷ lục 21.09°C thiết lập vào tháng 3/2024, theo Cơ quan Biến đổi khí hậu Copernicus (C3S)[1]. Đại dương liên tiếp lập đỉnh nhiệt đặt ngành thủy sản toàn cầu trước rủi ro lớn hơn về sản lượng, mùa vụ và nguồn cung.

Với Việt Nam, trong xu hướng  Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản (VASEP) nhận định xuất khẩu năm 2026 có thể vượt 12 tỷ USD nếu các rào cản thương mại được tháo gỡ[2], tuy nhiên, vấn đề đặt ra là rủi ro khí hậu đối với vùng nguyên liệu sẽ tác động thế nào tới chuỗi cung ứng và chi phí của doanh nghiệp.

Khi đại dương liên tiếp lập đỉnh nhiệt biển

Theo định nghĩa định lượng thường dùng, sóng nhiệt biển (marine heatwave – MHW) là đợt nước ấm bất thường kéo dài ít nhất 5 ngày liên tiếp, với nhiệt độ vượt bách phân vị 90 của cùng thời điểm trong năm, tính trên một giai đoạn nền lịch sử 30 năm[3]. Ngưỡng này thay đổi theo mùa và theo vùng biển, là ngưỡng thống kê, khác với ngưỡng chịu nhiệt của từng loài.

Khác với xu hướng đại dương ấm lên dần, sóng nhiệt biển mang tính cấp tính, có thời điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng. MHW sẽ xuất hiện đồng thời với El Niño nhưng vẫn có thể xảy ra trong những năm không có hiện tượng này.

Báo cáo đặc biệt về Đại dương và Tầng băng quyển (SROCC) của IPCC cho biết, với ngưỡng nghiêm ngặt hơn là bách phân vị 99, tần suất MHW đã tăng gấp đôi kể từ năm 1982. Đến giai đoạn 2081-2100, so với thời kỳ tiền công nghiệp, tần suất được dự báo tăng khoảng 20 lần trong kịch bản phát thải thấp và 50 lần trong kịch bản phát thải cao, với độ tin cậy trung bình[4].

Năm 2026 cho thấy rủi ro này rõ hơn. Theo bộ dữ liệu của Mercator Ocean International, nhiệt độ mặt biển trung bình tháng 6/2026 trong cùng dải vĩ độ đạt 20.92°C, cao nhất trong các tháng 6 được theo dõi, vượt mức 20.90°C năm 2024[5]. Theo C3S, kỷ lục tháng 8 xuất hiện khi El Niño mạnh dần lên trên nền đại dương đã ấm lên nhiều thập kỷ do biến đổi khí hậu[6].

Nhiệt độ trung bình toàn cầu chỉ phản ánh một phần rủi ro. Với ngành thủy sản, tác động lớn thường xuất hiện khi nhiệt độ tại một vùng biển cụ thể vượt ngưỡng chịu đựng của loài trong thời gian đủ dài, trùng với giai đoạn sinh sản hay ấu trùng. Một mức tăng nhỏ trên bình quân toàn cầu vì vậy vẫn có thể gây xáo trộn mạnh ở từng vùng khai thác.

So với xu hướng ấm lên dài hạn, một đợt MHW có thể thu hẹp thời gian để doanh nghiệp điều chỉnh nguồn nguyên liệu và lịch khai thác nếu không được cảnh báo sớm. Hiện NOAA đã có hệ thống dự báo MHW với khả năng cảnh báo trước tới một năm ở một số vùng, dù độ chính xác khác nhau giữa các khu vực[7].

Sóng nhiệt biển đi vào nguồn cung và giá như thế nào?

Sóng nhiệt biển có thể làm thay đổi phân bố, mùa vụ và sức sống của những loài nhạy cảm với nhiệt. Một số quần thể dịch chuyển về vùng nước mát hơn hoặc thay đổi độ sâu, nhưng phản ứng không đồng nhất giữa các loài và các vùng biển. Nguy cơ tảo độc, dịch bệnh và suy giảm sản lượng còn phụ thuộc vào dinh dưỡng, lượng oxy hòa tan và điều kiện địa phương[8].

Những xáo trộn sinh học này truyền sang chuỗi cung ứng qua sản lượng, mùa vụ và cơ cấu loài, rồi tác động tới giá tại bến, giá nguyên liệu và giá bán. Chiều biến động của giá phụ thuộc cung cầu, nguồn cung thay thế, năng lực bảo quản, chế biến và khả năng chuyển chi phí sang khách hàng.

Trường hợp tôm hùm vịnh Maine (Mỹ) cho thấy, giá không nhất thiết tăng khi biển nóng dần lên. Năm 2012, sóng nhiệt biển khiến tôm hùm cập bến sớm và dồn dập, vượt năng lực xử lý của chuỗi cung ứng, kéo giá tại bến giảm: sản lượng của bang Maine tăng hơn 20% nhưng giá trị chỉ tăng 2%. Năm 2016, khi mùa vụ diễn biến tương tự, chuỗi cung ứng đã điều chỉnh và giá cao hơn dự kiến[9]. Tác động lên giá vì thế phụ thuộc nhiều vào khả năng thích ứng của chuỗi cung ứng, bên cạnh mức thiếu hụt nguồn cung.

Ở quy mô toàn cầu, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Fishes tháng 11/2025, thực hiện theo yêu cầu của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO), phân tích 2,088 đơn vị nghề khai thác biển giai đoạn 1985-2022, dựa trên dữ liệu sản lượng phân theo quốc gia, nhóm loài và vùng đánh bắt. Trong mẫu này, 322 đơn vị, khoảng 15%, ghi nhận sản lượng giảm có ý nghĩa thống kê trong hoặc sau những năm MHW hoạt động mạnh.

Phần sản lượng giảm gắn với các năm này vượt 5.6 triệu tấn, tương ứng khoảng 6.6 tỷ USD tính theo giá tại bến và giá cố định năm 2005; riêng giai đoạn 2013-2022 chiếm khoảng 2.5 triệu tấn và 3.9 tỷ USD. Đây là giá trị sản lượng khai thác, khác với lợi nhuận hay thiệt hại của toàn chuỗi. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh kết quả phản ánh mối liên hệ thống kê, chưa phải phép quy kết toàn bộ mức giảm cho MHW, vì quyết định quản lý và dao động tự nhiên cũng ảnh hưởng tới sản lượng[10].

Ở góc độ dài hạn, theo tổng hợp của tổ chức Planet Tracker từ tài liệu IPCC, trong kịch bản phát thải cao, doanh thu nghề khai thác thủy sản toàn cầu có thể giảm tới 15 tỷ USD vào năm 2050 so với năm 2000. Báo cáo cũng phân loại 83 nhóm rủi ro khí hậu đối với chuỗi giá trị thủy sản, phạm vi rộng hơn riêng tác động của sóng nhiệt biển[11].

Bờ Tây nước Mỹ cho thấy tác động phức tạp hơn một quan hệ “biển nóng, sản lượng giảm”. Ngày 09/009/2025, vùng Đông Bắc Thái Bình Dương ghi nhận nhiệt độ trung bình 20.6°C, vượt kỷ lục trước gần 0.5°C, theo NOAA Fisheries[12]. Tuy vậy, nước trồi mạnh năm 2025 đưa nước lạnh giàu dinh dưỡng lên, giữ phần nước ấm ở ngoài khơi và giúp duy trì năng suất ven bờ. Sản lượng cập bến năm 2025 tăng khoảng 25% từ nền thấp của năm 2024, chủ yếu nhờ cá hake Thái Bình Dương, một số loài cá đáy và mực, trong khi cua, cá hồi và cá nổi ven bờ vẫn yếu. NOAA đồng thời ghi nhận các cơ sở chế biến tại Puget Sound, Newport, Crescent City và Eureka đóng cửa từ năm 2024, dù chưa xác định MHW là nguyên nhân trực tiếp[13].

Tại Peru, nghề khai thác cá cơm là nghề đơn loài lớn nhất thế giới, với sản lượng bình quân khoảng 4.4 triệu tấn mỗi năm trước 2023, chiếm khoảng 75% sản lượng cập bến của nước này. Từ 2023, do tác động của El Niño, sản lượng khai thác công nghiệp giảm khoảng một nửa[14].

Mùa khai thác thứ nhất năm 2026 tại vùng Bắc – Trung Peru được cấp hạn ngạch hơn 1.91 triệu tấn. Sau nhiều đợt đình chỉ để bảo vệ cá non, sản lượng chỉ đạt khoảng 471,111 tấn, tương đương 24.6% hạn ngạch, và mùa vụ chấm dứt ngày 19/08.

Các cơ quan quản lý Peru gắn khó khăn này với tỷ lệ cá non cao và điều kiện nước ấm liên quan El Niño ven bờ[15]. Đây là bằng chứng về biến động nguồn cung khi điều kiện đại dương thay đổi, dù chưa tách riêng được phần tác động của biến đổi khí hậu.

Trước các rủi ro này, giới nghiên cứu bắt đầu xem xét công cụ tài chính mới. Một nghiên cứu năm 2025 của Alistair Hobday và cộng sự phân tích tiềm năng của bảo hiểm chỉ số, tức chi trả khi một chỉ số như nhiệt độ vượt ngưỡng được thiết kế trong hợp đồng thay vì thẩm định từng thiệt hại, kết hợp với dự báo sóng nhiệt biển theo mùa để hỗ trợ theo quyết định[16]. Rủi ro của loại sản phẩm này là chỉ số kích hoạt có thể không khớp với thiệt hại thực tế.

Việt Nam: Rủi ro khí hậu đối với vùng nguyên liệu và chi phí sản xuất

Ngành thủy sản Việt Nam đang tăng trưởng tích cực. Theo VASEP, 8 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 8 tỷ USD, tăng 11.8% so với cùng kỳ. Tôm là mặt hàng chủ lực với 3.29 tỷ USD, tăng 12.3%. Riêng với tôm, xuất khẩu sang Trung Quốc – Hồng Kông đạt 1.13 tỷ USD, tăng 37.6%, trở thành động lực chính, trong khi xuất khẩu sang Mỹ giảm 13.4% xuống 427.6 triệu USD và sang EU giảm 2.7%[17].

Phía sau đà tăng là mức độ tập trung địa lý cao của vùng nguyên liệu. Theo VASEP, trong giai đoạn 2018-2025, Đồng bằng sông Cửu Long chiếm khoảng 95% sản lượng cá tra và 80% sản lượng tôm cả nước[18]. Sự tập trung này khiến ngành nhạy cảm với các cú sốc môi trường diễn ra trên diện rộng. Tuy nhiên, rủi ro với vùng nuôi Việt Nam có nhiều dạng khác nhau: nắng nóng và chất lượng nước tại ao nuôi, xâm nhập mặn ở vùng nước lợ, và sóng nhiệt biển ở vùng khai thác hoặc nuôi biển.

Cá tra là đối tượng nuôi nước ngọt, nên không chịu tác động trực tiếp từ nhiệt độ mặt biển. Các số liệu công khai hiện chưa định lượng được ảnh hưởng riêng của MHW tới sản lượng hay biên lợi nhuận của doanh nghiệp thủy sản Việt Nam. Để đánh giá rủi ro tại từng vùng nuôi, cần theo dõi đồng thời nhiệt độ nước, độ mặn, oxy hòa tan, tỷ lệ sống và chi phí vận hành.

Về hạ tầng, một số dự án thích ứng khí hậu đã được phê duyệt. Ngày 14/09/2026, Ngân hàng Thế giới (World Bank) phê duyệt Dự án Phát triển Thủy sản Bền vững trị giá 155.52 triệu USD, dự kiến hiện đại hóa 9 cảng cá, phát triển hạ tầng phục vụ khai thác và nuôi trồng theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu, mang lại lợi ích cho hơn 525,000 người gồm ngư dân, người nuôi trồng thủy sản và cư dân ven biển[19]. Đây là khoản phê duyệt và lợi ích dự kiến, chưa phải vốn đã giải ngân hay kết quả đã đạt.

Với doanh nghiệp, biến đổi khí hậu có thể cộng thêm một lớp chi phí thích ứng: xử lý nước, quan trắc nhiệt độ và chất lượng nước, hạ tầng chống nóng, kho lạnh và bảo hiểm rủi ro. Mức tác động cụ thể cần được đánh giá theo vùng nguyên liệu, cơ cấu sản phẩm và khả năng chuyển chi phí sang giá bán.

Với nhà đầu tư, điểm đáng chú ý vẫn là mức độ tập trung sản xuất. Khi phần lớn nguồn cung tôm và cá tra xuất khẩu phụ thuộc vào một vùng địa lý, một cú sốc môi trường kéo dài có thể tác động cùng lúc tới sản lượng, giá nguyên liệu và chi phí của nhiều doanh nghiệp.

Sóng nhiệt biển cùng các hiện tượng khí hậu cực đoan khác vì vậy là biến số cần được tính đến khi đánh giá triển vọng của doanh nghiệp thủy sản, dù quy mô tác động tại Việt Nam vẫn cần thêm dữ liệu để đo lường.


[1] https://climate.copernicus.eu/copernicus-daily-global-sea-surface-temperature-breaks-2024-record

[2] https://vneconomy.vn/vasep-kien-nghi-go-rao-can-de-xuat-khau-thuy-san-dat-12-ty-usd-trong-nam-2026.htm

[3] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0079661116000057

[4] https://www.ipcc.ch/srocc/chapter/summary-for-policymakers/

[5] https://www.mercator-ocean.eu/bulletin/ocean-temperature-bulletin-june-2026/

[6] https://climate.copernicus.eu/copernicus-daily-global-sea-surface-temperature-breaks-2024-record

[7] https://www.fisheries.noaa.gov/feature-story/new-global-forecasts-marine-heatwaves-foretell-ecological-and-economic-impacts

[8] https://www.nature.com/articles/s43247-024-01806-9; https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37648851/

[9] https://tos.org/oceanography/article/evidence-for-adaptation-from-the-2016-marine-heatwave-in-the-northwest-atl

[10] https://www.mdpi.com/2410-3888/10/11/594

[11] https://new.planet-tracker.org/wp-content/uploads/2025/12/Catch-It-Like-Its-Hot.pdf

[12] https://www.fisheries.noaa.gov/feature-story/west-coast-waters-experiencing-another-large-marine-heatwave

[13] https://www.fisheries.noaa.gov/feature-story/upwelling-fueled-productive-west-coast-ocean-holding-warm-waters-offshore-2025

[14] https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/1273bc36-339b-43d2-8163-af4d805f2ad2/content/sofia/2024/impacts-marine-fisheries-aquaculture.html

[15] https://aquaculturemag.com/2026/08/31/perus-anchovy-fishery-crisis-a-systemic-alert-for-the-global-industry/; https://www.aquafeed.com/commodities/commodity-news/peru-officially-ends-first-2026-anchovy-season/; https://www.seafoodsource.com/news/supply-trade/peru-extends-anchovy-fishing-suspension-again

[16] https://link.springer.com/article/10.1007/s11160-025-09920-3

[17] https://vasep.com.vn/san-pham-xuat-khau/tin-tong-hop/xuat-nhap-khau/xuat-khau-thuy-san-thang-8-2026-tang-truong-thu-hep-dong-luc-tiep-tuc-lech-ve-chau-a-38089.html

[18] https://vasep.com.vn/gioi-thieu/tong-quan-nganh

[19] https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/09/14/world-bank-group-supports-viet-nam-s-trade-connectivity-and-coastal-livelihoods

Nguyễn Nhiều Lộc

FILI