Nắng nóng đẩy phụ tải điện lên đỉnh: Ai trả tiền cho nhu cầu làm mát của Đông Nam Á?
Nắng nóng đẩy phụ tải điện lên đỉnh: Ai trả tiền cho nhu cầu làm mát của Đông Nam Á?
Phụ tải điện cực đại của Việt Nam đạt 58.46 GW ngày 24/06/2026, mức cao kỷ lục, theo số liệu được Reuters dẫn từ Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). Với nhiệt độ tại nhiều nơi được dự báo vượt 40 độ C, EVN kêu gọi doanh nghiệp và hộ gia đình tiết kiệm điện, đặt điều hòa từ 26 độ C trở lên, tận dụng ánh sáng và thông gió tự nhiên để giảm áp lực lên hệ thống[1]. Phía sau những kỷ lục này là biến số ngày càng lớn của ngành điện Việt Nam và Đông Nam Á: nhu cầu làm mát.
Điều hòa tăng nhanh, phụ tải đỉnh phình to
Theo dự báo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố năm 2019, số lượng máy điều hòa đang hoạt động tại 10 nước ASEAN có thể tăng từ 40 triệu chiếc năm 2017 lên 300 triệu chiếc vào năm 2040, gấp 7.5 lần[2]. Bản lộ trình IEA xây dựng cùng ASEAN năm 2022 lấy mốc xuất phát gần 50 triệu chiếc năm 2020 nhưng vẫn giữ dự báo 300 triệu chiếc vào năm 2040[3].
Tác động lớn nhất của làn sóng điều hòa nằm ở phụ tải đỉnh, tức mức công suất điện lớn nhất mà hệ thống phải đáp ứng trong một khoảng thời gian, chẳng hạn một ngày hay một năm. Khi hàng triệu máy điều hòa cùng chạy, mức công suất này bị đẩy lên. Tỷ trọng của làm mát trong phụ tải đỉnh cao hơn tỷ trọng trong tổng điện năng, và khoảng cách này được dự báo nới rộng.
Năm 2017, làm mát chiếm 8% điện năng tiêu thụ của ASEAN, và được dự báo tăng lên gần 19% vào năm 2040[4]. Trong khi đó, ở mốc nền của báo cáo năm 2019, làm mát đã chiếm 10% phụ tải đỉnh, và IEA dự báo tỷ trọng này có thể lên 30% vào năm 2040. Theo kịch bản của IEA, khu vực có thể cần thêm 200GW công suất phát chỉ để đáp ứng nhu cầu làm mát, quy mô khi đó được IEA so sánh với tổng công suất điện của Đức[5].
Thời tiết có thể làm áp lực này gay gắt hơn trong ngắn hạn. Tại bản cập nhật thị trường than giữa năm 2026, IEA dự báo El Niño đặc biệt mạnh trong năm nay sẽ làm tăng nhu cầu làm mát và giảm sản lượng thủy điện tại một số nước tiêu thụ than lớn ở châu Á, trong đó có Việt Nam và Ấn Độ, qua đó làm tăng nhu cầu sử dụng than[6].
Tại Việt Nam, phụ tải cực đại liên tiếp lập kỷ lục trong mùa nắng nóng 2026: 51,691MW ngày 07/04; 52,225MW ngày 08/04[7], trước khi lên 58.46GW ngày 24/06[8]. Theo EVN, trong cao điểm mùa khô, Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia (NSMO) đã phải huy động tổ máy chạy dầu tại Nhiệt điện Ô Môn và chuyển một số tua-bin khí sang dầu DO để tăng công suất khả dụng[9]. Mức độ huy động các nguồn khiến chi phí cao như vậy phụ thuộc vào nhu cầu phụ tải, nguồn nhiên liệu và điều kiện vận hành từng thời điểm.
Phụ tải đỉnh cao hơn đồng nghĩa hệ thống phải có thêm công suất khả dụng và năng lực truyền tải. Quy mô đầu tư bổ sung còn tùy vào công suất dự phòng hiện có, khả năng dịch chuyển phụ tải sang giờ thấp điểm và các giải pháp vận hành. Các số liệu công khai hiện chưa tách riêng được phần chi phí hệ thống do nhu cầu làm mát tạo ra.
Nhu cầu vốn lớn cho làm mát: Ai chịu chi phí?
Ở phạm vi rộng hơn Đông Nam Á, báo cáo Cooler Finance do Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và liên minh Cool Coalition của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) công bố tháng 9/2024 ước tính cần 400-800 tỷ USD để thu hẹp khoảng trống tiếp cận làm mát hiện tại tại các nền kinh tế đang phát triển. Con số này bao gồm cả làm mát không gian lẫn bảo quản lạnh cho hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ, chưa phải vốn đầu tư ngành điện hay riêng nhu cầu điều hòa của ASEAN. Báo cáo cũng ước tính thị trường làm mát bền vững tại các nền kinh tế này có thể tăng gấp đôi, từ 300 tỷ USD lên tới 600 tỷ USD/năm vào năm 2050, tùy kịch bản[10].
Hiệu suất thiết bị có thể thay đổi đáng kể bài toán này. Theo các kịch bản của cùng báo cáo, nếu làm mát bền vững được mở rộng trong giai đoạn 2025-2050, bao gồm cả giải pháp thụ động như thiết kế công trình chống nóng lẫn thiết bị hiệu suất cao, người tiêu dùng tại các nền kinh tế đang phát triển có thể giảm tới 5.6 ngàn tỷ USD tiền điện. Nhu cầu đầu tư của ngành điện cũng có thể thấp hơn 1.8 ngàn tỷ USD, chủ yếu nhờ giảm phụ tải đỉnh[11].
Câu hỏi ai trả tiền cần phân biệt bên cấp vốn với bên chịu chi phí cuối cùng. Doanh nghiệp điện lực hay nhà đầu tư tư nhân có thể bỏ vốn xây nhà máy, đường dây, nhưng khoản vốn đó phải được thu hồi qua cơ chế giá và hợp đồng. Phần chi phí rốt cuộc nằm ở người dùng điện, ở các nhóm khách hàng khác nhau hay ở ngân sách tùy vào chính sách giá của từng quốc gia. Các ước tính của IFC chưa định lượng cách phân bổ này cho Việt Nam hay Đông Nam Á.
Vốn tư nhân đã bắt đầu tìm đến lĩnh vực làm mát tại châu Á. Tháng 12/2021, Tabreed, doanh nghiệp làm mát khu vực của UAE, và IFC công bố lập một công ty holding tại Singapore với cam kết vốn cổ phần ban đầu 100 triệu USD, cùng với mục tiêu đầu tư vào các dự án tại Ấn Độ lên tới 400 triệu USD trong 5 năm và để ngỏ khả năng phát triển ở các khu vực khác của châu Á[12]. Mô hình làm mát khu vực sẽ từ hệ thống làm lạnh trung tâm cấp cho cả khu đô thị hoặc khu công nghiệp thay vì từng tòa nhà tự vận hành, nhờ đó có thể huy động vốn tư nhân và giảm áp lực lên lưới điện.
Việt Nam trước áp lực phụ tải chống nóng
Mức độ phổ cập điều hòa tại Việt Nam tăng nhanh. Theo Khảo sát mức sống dân cư của Tổng cục Thống kê, số máy điều hòa bình quân tăng từ 51 máy trên 100 hộ năm 2020 lên 68 máy trên 100 hộ năm 2022[13].
Theo Bộ Công Thương, thị trường điều hòa gia dụng trong nước tiêu thụ khoảng 2.1 triệu bộ mỗi năm, trong đó dòng Inverter chiếm 80%, cho thấy công nghệ tiết kiệm điện này đã phổ biến[14].
Về giá trị, hãng nghiên cứu TechSci Research ước tính thị trường điều hòa Việt Nam đạt 1.54 tỷ USD năm 2025 và có thể lên 2.18 tỷ USD vào năm 2031, tương ứng tăng trưởng kép 5.96%/năm[15].
Khác với nhiều thiết bị có mức tiêu thụ tương đối ổn định, điều hòa thường được bật cùng lúc trong những khung giờ nóng, nên phần nhu cầu tăng thêm dồn mạnh vào phụ tải đỉnh. Vì vậy vừa làm tăng tổng điện năng tiêu thụ, vừa buộc hệ thống duy trì đủ công suất nguồn và lưới cho những thời điểm phụ tải tăng vọt.
Để ứng phó, ngành điện kết hợp nhiều biện pháp: huy động nguồn, tăng nhập khẩu điện, điều chỉnh phụ tải, đầu tư nguồn và lưới điện cùng các giải pháp lưu trữ. Trong nửa đầu năm 2026, EVN đã đóng điện 94 công trình lưới điện 110-500 kV[16]. Khuyến nghị tiết kiệm điện là một phần của các biện pháp này.
Chỉ thị 10/CT-TTg ngày 30/03/2026 của Thủ tướng Chính phủ đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ cả nước trong năm 2026 và tối thiểu 10% trong các tháng cao điểm từ tháng 4 đến tháng 7, đồng thời yêu cầu triển khai các chương trình quản lý nhu cầu, dịch chuyển và điều chỉnh phụ tải[17].
Về phía hóa đơn, biểu giá điện sinh hoạt được thiết kế theo bậc lũy tiến: phần điện ở các bậc tiêu thụ cao chịu đơn giá cao hơn. Quyết định 14/2025/QĐ-TTg quy định cơ cấu mới gồm 5 bậc thay cho 6 bậc, với thời điểm áp dụng gắn với lần điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân sau khi quyết định có hiệu lực[18]. Hộ gia đình dùng nhiều điều hòa trong mùa nóng sẽ trả đơn giá cao hơn cho phần điện vượt các bậc thấp. Tuy nhiên, biểu giá lũy tiến tính theo tổng sản lượng trong tháng nên không đo hay phân bổ chi phí theo mức đóng góp của từng hộ vào phụ tải đỉnh: một hộ dùng nhiều điện vào ban đêm vẫn có thể lên bậc cao, trong khi một hộ dùng ít nhưng tập trung vào giờ cao điểm lại trả đơn giá thấp.
Nhìn rộng hơn, chi phí của nhu cầu làm mát không dừng ở hóa đơn điện từng tháng. Một phần nằm trong các khoản đầu tư nguồn, lưới và công suất dự phòng mà hệ thống cần có để đáp ứng những thời điểm phụ tải cao nhất.
Câu hỏi “ai trả tiền cho phụ tải chống nóng” là câu hỏi về cách phân bổ chi phí giữa người dùng điện, doanh nghiệp điện lực, ngân sách và nhà đầu tư. Khi nhu cầu điều hòa còn tăng, hiệu suất thiết bị và các giải pháp làm mát tiết kiệm điện sẽ tác động trực tiếp tới cả hóa đơn của người dùng lẫn quy mô đầu tư mà hệ thống điện phải gánh.
[1] https://www.reuters.com/business/energy/vietnam-urges-consumers-save-power-heatwave-drives-record-demand-2026-06-25/. Báo cáo 6 tháng của EVN ngày 7/7/2026 ghi công suất cực đại ngày 24/6 là 57,537 MW.
[2] https://www.iea.org/reports/the-future-of-cooling-in-southeast-asia
[3] https://iea.blob.core.windows.net/assets/734a5f85-db0a-4d27-a457-3b04adc3af00/RoadmapTowardsSustainableandEnergy-EfficientSpaceCoolinginASEAN.pdf
[4] https://iea.blob.core.windows.net/assets/734a5f85-db0a-4d27-a457-3b04adc3af00/RoadmapTowardsSustainableandEnergy-EfficientSpaceCoolinginASEAN.pdf
[5] https://www.iea.org/reports/the-future-of-cooling-in-southeast-asia
[6] https://www.iea.org/reports/coal-mid-year-update-2026/overview
[7] https://tapchicongthuong.vn/he-thong-dien-xac-lap-ky-luc-moi-nam-2026--nsmo-khuyen-nghi-cong-dong-tiet-kiem-nang-luong-508522.htm; https://baotintuc.vn/nang-nong-dien-rong-nhu-cau-tieu-thu-dien-lap-nhieu-ky-luc-moi-post1227238.html
[8] https://www.reuters.com/business/energy/vietnam-urges-consumers-save-power-heatwave-drives-record-demand-2026-06-25/
[9] https://www.evn.com.vn/d/vi-VN/news/Tinh-hinh-hoat-dong-6-thang-dau-nam-2026-muc-tieu-nhiem-vu-cong-tac-6-thang-cuoi-nam-2026-60-142-508837
[10] https://www.ifc.org/content/dam/ifc/doc/2024/cooler-finance-report.pdf
[11] https://www.ifc.org/content/dam/ifc/doc/2024/cooler-finance-report.pdf
[12] https://tabreed.ae/en/news/tabreed-partners-ifc-expansion-india
[13] https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2023/05/thong-cao-bao-chi-ket-qua-khao-sat-muc-song-dan-cu-2022/
[14] https://moit.gov.vn/tin-tuc/su-dung-nang-luong-tiet-kiem-va-hieu-qua/chuong-trinh-dan-nhan-nang-luong-tai-viet-nam-phat-huy-hieu-qua-di-dung-lo-trinh.html
[15] https://www.techsciresearch.com/report/vietnam-air-conditioners-market/3664.html
[16] https://www.evn.com.vn/d/vi-VN/news/Tinh-hinh-hoat-dong-6-thang-dau-nam-2026-muc-tieu-nhiem-vu-cong-tac-6-thang-cuoi-nam-2026-60-142-508837
[17] https://vpcp.chinhphu.vn/tang-cuong-thuc-thi-tiet-kiem-dien-va-phat-trien-dien-mat-troi-mai-nha-102260331082507043.htm
[18] https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=213782&classid=1&orggroupid=3
Nguyễn Nhiều Lộc