Giảm 30-70% phạt thuế tồn đọng: Cởi trói chi phí tuân thủ, khơi thông nguồn lực kinh tế
Giảm 30-70% phạt thuế tồn đọng: Cởi trói chi phí tuân thủ, khơi thông nguồn lực kinh tế
Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về dự thảo đề xuất giảm từ 30-70% tiền phạt chậm nộp hồ sơ khai thuế và loại bỏ nghĩa vụ kê khai không cần thiết cho hơn 2.5 triệu người nộp thuế thuộc diện tạm ngừng hoặc không hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Dưới góc nhìn chuyên gia, chính sách tháo gỡ nút thắt tồn đọng này không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường một cách trật tự, minh bạch mà còn tạo bước ngoặt giúp cơ quan quản lý chuyển dịch phương thức từ xử lý hồ sơ thủ công sang quản trị dựa trên rủi ro.
Tại dự thảo Nghị quyết về chính sách đặc thù gỡ vướng cho người nộp thuế đang lấy ý kiến, ngoài xóa nợ lệ phí môn bài, Bộ Tài chính đề xuất giảm mức phạt chậm nộp hồ sơ khai thuế. Nhóm được áp dụng là doanh nghiệp, tổ chức đã ngừng hoạt động nhưng chưa đóng mã số thuế (trạng thái 03), hoặc không hoạt động tại địa chỉ đăng ký (trạng thái 06).
Theo Bộ Tài chính, đến ngày 23/10/2026, cả nước có hơn 2.5 triệu người nộp thuế thuộc diện ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế (03) hoặc không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký (06), với tổng số nợ gần 27,805 tỷ đồng.
Theo đó, doanh nghiệp, tổ chức nộp đủ hồ sơ khai thuế còn thiếu được áp dụng mức phạt bằng 30%, 50% hoặc 70% mức theo quy định, tương ứng với thời điểm hoàn thành hồ sơ.
Nếu bổ sung đủ hồ sơ khai thuế từ khi dự thảo Nghị quyết có hiệu lực đến hết ngày 30/06/2027, doanh nghiệp được giảm 70% mức phạt (tức là chỉ nộp 30% so với quy định).
Mức giảm cho giai đoạn từ ngày 01/07/2027 đến 31/12/2027 là 50%, và từ ngày 01/01/2028 đến 30/06/2028 là 30%
Với hộ, cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai, chỉ phải nộp một nửa tiền phạt so với quy định khi nộp đủ hồ sơ còn thiếu. Riêng hộ, cá nhân kinh doanh nộp thuế khoán dự kiến được miễn khoản phạt hành chính này.
Chính sách này không áp dụng với các vụ việc đã có quyết định xử phạt, hành vi trốn thuế, hoặc trường hợp đang bị điều tra, truy tố, xét xử về gian lận thuế, hóa đơn.
Gỡ vướng thuế, khơi thông nguồn lực cho nền kinh tế
Theo ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường đại học Nguyễn Trãi, hai dự thảo về xử lý nợ thuế, hồ sơ khai thuế và mức phạt đối với người nộp thuế thuộc trạng thái 03, 06 đang được lấy ý kiến cho thấy nỗ lực của Bộ Tài chính trong tháo gỡ những tồn tại kéo dài. Đặt trong yêu cầu cải thiện môi trường kinh doanh, đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa: hỗ trợ hoàn tất nghĩa vụ, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao hiệu quả quản lý.
Trạng thái 03 là ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế; trạng thái 06 là không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký. Hai nhóm này có hoàn cảnh khác nhau, có trường hợp cần hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động, có trường hợp mong muốn khôi phục kinh doanh. Chính sách vì thế cần mở được lối xử lý phù hợp với từng nhu cầu hợp pháp.
Điểm đáng ghi nhận là các đề xuất đồng thời tác động vào hai rào cản: nghĩa vụ tài chính và hồ sơ thủ tục. Việc giảm mức phạt chậm nộp hồ sơ khai thuế theo thời điểm hoàn thành khuyến khích người nộp thuế chủ động khắc phục sớm. Đề xuất xử lý nợ lệ phí môn bài, xóa tiền chậm nộp theo điều kiện giúp giảm áp lực tích lũy, tạo cơ hội để những hồ sơ kéo dài được giải quyết.
Đặc biệt, không phải nộp hồ sơ khai thuế đối với những kỳ không phát sinh nghĩa vụ thuế thuộc phạm vi dự thảo có thể mang lại hiệu quả đáng kể. Với cơ sở đã ngừng hoạt động nhiều năm, việc khôi phục chứng từ, thuê dịch vụ kế toán và lập lại hồ sơ thường tốn kém thời gian, chi phí. Giảm những công việc không còn tạo thêm giá trị quản lý sẽ giúp người nộp thuế dễ hoàn tất thủ tục, đồng thời dành nguồn lực hành chính cho các trường hợp cần kiểm tra chuyên sâu.
Tuy nhiên, cần truyền thông rõ phạm vi áp dụng. Không phát sinh doanh thu không mặc nhiên đồng nghĩa không phát sinh nghĩa vụ thuế. Việc không phải nộp một số hồ sơ gắn với thời gian, điều kiện và trách nhiệm cam kết cụ thể. Tương tự, xóa tiền chậm nộp không đồng nghĩa xóa toàn bộ nghĩa vụ thuế gốc. Sự minh bạch này giúp chính sách được hiểu đúng, thực hiện thống nhất và bảo đảm công bằng.
Từ góc độ kinh tế, tạo thuận lợi cho việc chấm dứt hoạt động đúng pháp luật cũng quan trọng như hỗ trợ gia nhập thị trường. Khi một hoạt động kinh doanh có thể được khép lại minh bạch, người dân có thêm điều kiện sắp xếp tài chính, chuyển hướng đầu tư; cơ quan quản lý có dữ liệu sát thực tế hơn để hoạch định chính sách.
Dù vậy, ưu đãi tài chính cần đi cùng năng lực tổ chức thực hiện. Để giải quyết căn bản hồ sơ tồn đọng, cần phân loại theo mức độ phức tạp, hướng dẫn đầy đủ ngay từ đầu, xác định rõ đầu mối và thời hạn xử lý. Dữ liệu giữa cơ quan thuế với đăng ký kinh doanh cần được liên thông, hạn chế yêu cầu cung cấp lại thông tin đã có. Những hồ sơ thiếu chứng từ hoặc cần đối chiếu nghĩa vụ nên có phương án hướng dẫn riêng.
Giá trị chiến lược của hai dự thảo nằm ở khả năng kết nối hỗ trợ với trách nhiệm, đơn giản hóa với quản lý rủi ro. Khi được hoàn thiện và triển khai đồng bộ, chính sách sẽ góp phần khơi thông nguồn lực, củng cố niềm tin và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi, bền vững.
Đánh giá về đề xuất giảm 30-70% tiền phạt đối với hơn 753,000 người nộp thuế đang ở trạng thái tồn đọng, NCS.Ths. Nguyễn Thái Bình - Giảng viên, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (PTIT) - nhận định đây không đơn thuần là khó khăn riêng lẻ của một nhóm đối tượng mà phản ánh vấn đề có tính hệ thống trong công tác quản lý thuế và quản trị doanh nghiệp. Dẫn số liệu từ Bộ Tài chính về thực trạng 287,000 doanh nghiệp, tổ chức và 466,000 hộ, cá nhân kinh doanh đã ngừng hoạt động nhưng chưa đóng mã số thuế - trong đó có hơn 172,000 đơn vị tồn đọng trên 10 năm dù không còn nợ thuế, ông Bình chỉ ra một bất cập lớn khi nghĩa vụ hành chính và tình trạng pháp lý vẫn bị treo dù hoạt động kinh tế thực tế đã chấm dứt.
Sự cấp thiết của chính sách này xuất phát từ 3 lý do: Chi phí tuân thủ đang trở thành rào cản khiến doanh nghiệp không thể rút lui khỏi thị trường khi một đơn vị không doanh thu, không dòng tiền vẫn phải gánh hàng chục hồ sơ kê khai cùng các khoản phạt dồn tích vượt quá khả năng tài chính; sự tồn đọng kéo dài làm sai lệch dữ liệu quản lý, gây khó khăn cho cơ quan chức năng trong việc đánh giá sức khỏe nền kinh tế và phân bổ nguồn lực thanh tra; và việc nới lỏng nghĩa vụ phạt sẽ tạo động lực để người nộp thuế tự giác giải thể đúng quy định, chuyển dịch nguồn lực sang các hoạt động kinh doanh mới. Dù vậy, ông Bình lưu ý việc giảm xử phạt hành chính không đồng nghĩa với xóa bỏ nghĩa vụ thuế, mà là bước điều chỉnh thực tế nhằm tháo gỡ chi phí cơ hội và nâng cao tính minh bạch cho môi trường đầu tư.
Liên quan đến đề xuất miễn hoàn toàn nghĩa vụ nộp tờ khai cho các kỳ không phát sinh thuế, ông Nguyễn Thái Bình cho rằng, đây mới là giải pháp mang tính đột phá hơn cả việc giảm tiền phạt bởi nó triệt tiêu tận gốc nguyên nhân gây ra khối lượng hồ sơ tồn đọng. Theo ông, cần phân biệt rạch ròi giữa nghĩa vụ kê khai và nghĩa vụ nộp thuế; quy định hiện hành buộc các đơn vị tạm ngừng hoặc không phát sinh doanh thu vẫn phải nộp tờ khai định kỳ đã vô tình chất tải một lượng công việc hành chính khổng lồ.
Ông dẫn chứng bằng trường hợp khi một doanh nghiệp không hoạt động tại địa chỉ đăng ký suốt 10 năm có thể phải bổ sung ít nhất 40 tờ khai VAT và 10 hồ sơ quyết toán thuế TNDN, gánh khoản chi phí ước tính 55 triệu đồng (trong đó riêng tiền phạt chậm nộp là 23 triệu đồng) - một nghịch lý điển hình về chi phí tuân thủ. Việc bãi bỏ thủ tục này không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí thuê kế toán, thời gian phục hồi chứng từ và áp lực phạt dồn tích, mà còn giúp rút ngắn đáng kể thủ tục đóng mã số thuế.
Ở chiều ngược lại, cơ quan thuế cũng thu được lợi ích lớn khi chuyển dịch từ quản lý hồ sơ thủ công sang quản lý theo rủi ro, tập trung nguồn lực thanh tra vào các đối tượng có phát sinh giao dịch lớn, rủi ro trốn thuế hay gian lận hóa đơn. Dù vậy, ông Bình nhấn mạnh việc miễn tờ khai phải gắn liền với cơ chế xác minh chặt chẽ thông qua đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử, ngân hàng, duy trì nghĩa vụ quyết toán đến mốc chấm dứt hoạt động và sẵn sàng truy thu nếu phát hiện kê khai gian dối, bảo đảm nguyên tắc cắt giảm thủ tục nhưng không buông lỏng kiểm soát.
Ở góc độ vĩ mô, ông Nguyễn Thái Bình đánh giá chính sách tháo gỡ này sẽ tạo ra 3 tác động tích cực lan tỏa tới toàn bộ nền kinh tế. Trước hết, chính sách góp phần hoàn thiện môi trường kinh doanh thông qua việc tạo điều kiện cho cả chiều gia nhập lẫn chiều rút lui một cách minh bạch, hạn chế tình trạng doanh nghiệp bỏ mặc nghĩa vụ pháp lý do chi phí giải thể quá đắt đỏ. Tiếp đó, việc làm sạch cơ sở dữ liệu sẽ nâng cao chất lượng quản trị Nhà nước, giúp các cơ quan quản lý đánh giá chính xác quy mô thực của khu vực doanh nghiệp để hoạch định chính sách điều hành dựa trên phân tích dữ liệu rủi ro. Cuối cùng, chính sách giúp giải phóng nguồn lực tài chính và nhân lực cho các hoạt động kinh tế mới, cho phép những nhà khởi nghiệp từng thất bại có cơ hội quay lại thị trường mà không bị mắc kẹt bởi các nghĩa vụ hành chính kéo dài từ quá khứ. Mặc dù không trực tiếp tạo ra doanh thu hay dòng vốn đầu tư ngay lập tức, giải pháp này giúp giảm ma sát hành chính và chi phí giao dịch toàn xã hội.
Một nền kinh tế năng động không chỉ được đánh giá bằng số lượng doanh nghiệp thành lập mới, mà còn bằng khả năng tạo điều kiện cho doanh nghiệp hoạt động hiệu quả và rút lui khỏi thị trường một cách có trật tự. Giảm phạt, miễn một số nghĩa vụ hành chính cho doanh nghiệp đã ngừng hoạt động là cách xử lý những tồn đọng của quá khứ để hệ thống quản lý tập trung tốt hơn vào hoạt động kinh tế hiện tại và tương lai.
Nhưng sự hỗ trợ đó phải đi cùng nguyên tắc: Doanh nghiệp gặp khó khăn thực sự cần được tháo gỡ; doanh nghiệp tuân thủ tốt cần được bảo vệ; còn hành vi cố tình gian lận, trốn thuế phải tiếp tục bị xử lý nghiêm minh.
Cát Lam