Đổi nợ lấy thiên nhiên: Khi tái cấu trúc nợ gắn với cam kết bảo tồn
Đổi nợ lấy thiên nhiên: Khi tái cấu trúc nợ gắn với cam kết bảo tồn
Belize mua lại “siêu trái phiếu” 553 triệu USD, toàn bộ nợ thương mại nước ngoài của Chính phủ nước này, với giá chỉ bằng 55% mệnh giá.
Tiền mua lại đến từ một khoản vay mới 364 triệu USD do tổ chức bảo tồn The Nature Conservancy (TNC) thu xếp cùng Credit Suisse. Đổi lại, Belize cam kết dành một phần lợi ích tài chính từ giao dịch cho bảo tồn biển và đưa 30% vùng biển vào diện bảo vệ. Thương vụ hoàn tất tháng 11/2021 mở đầu cho làn sóng “đổi nợ lấy thiên nhiên” (debt-for-nature swap) thế hệ mới, sau đó được Ecuador và Gabon tiếp nối[1].
Đổi nợ lấy thiên nhiên vận hành như thế nào?
Về bản chất, đổi nợ lấy thiên nhiên là một hình thức xử lý nợ có điều kiện. Quốc gia mua lại hoặc tái cấp vốn một phần nợ nước ngoài với chi phí thấp hơn nghĩa vụ ban đầu, nhờ giá mua lại dưới mệnh giá, lãi suất vay mới thấp hơn hoặc kỳ hạn dài hơn. Một phần lợi ích tài chính đó được gắn với cam kết chi cho bảo tồn trong nhiều năm, thay vì để Chính phủ toàn quyền phân bổ.
Điều kiện để giao dịch khả thi là khoản vay mới phải rẻ hơn đáng kể so với khoản nợ cũ. Trong các thương vụ thương mại quy mô lớn gần đây, các định chế tài chính phát triển như Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (DFC) hay Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ (IDB) đứng ra bảo hiểm rủi ro chính trị hoặc bảo lãnh. Lớp bảo vệ này giúp khoản nợ mới đạt xếp hạng tín nhiệm cao hơn nhiều so với quốc gia đi vay, qua đó hạ chi phí vốn. Các tổ chức bảo tồn như TNC thường giữ vai trò thu xếp và thiết kế cam kết môi trường đi kèm.
Nguồn vốn mới có thể là khoản vay hoặc trái phiếu. Khi gắn với mục tiêu biển, cấu trúc tài trợ có thể mang tên khoản vay xanh dương (blue loan) hoặc trái phiếu xanh dương (blue bond). Hai khái niệm này không đồng nhất với đổi nợ lấy thiên nhiên: một trái phiếu xanh dương có thể chỉ huy động vốn cho dự án biển mà không hề mua lại nợ cũ. Cách quản lý tiền bảo tồn cũng không có khuôn mẫu chung. Một số thương vụ lập quỹ bảo tồn độc lập; các thiết kế khác có thể chi qua ngân sách và hệ thống giám sát sẵn có của quốc gia.
Mô hình này trở lại tâm điểm trong giai đoạn 2021-2024, khi áp lực nợ công tại nhiều nền kinh tế đang phát triển tăng lên sau đại dịch, cùng lúc nhu cầu vốn cho ứng phó biến đổi khí hậu ngày càng lớn. Chuyên gia của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (World Bank) đã xây dựng một khung đánh giá chung cho các giao dịch hoán đổi nợ vì mục tiêu phát triển, công bố tháng 8/2024, nhằm giúp Chính phủ và chủ nợ xác định khi nào công cụ này phù hợp và nên thiết kế cam kết chi tiêu ra sao[2].
Côte d’Ivoire là nước đầu tiên áp dụng khung này, tái cấp vốn 400 triệu euro nợ thương mại để tạo nguồn lực cho giáo dục. Giao dịch được công bố tháng 12/2024 và giải ngân vào tháng 1/2025, sử dụng chính ngân sách và các chương trình sẵn có của nước này thay vì lập quỹ riêng[3].
Belize, Ecuador và Gabon đã làm gì với các khoản nợ cũ?
Với Belize, khoản chiết khấu 45% giúp dư nợ gốc giảm 189 triệu USD. Khoản vay mới được DFC bảo hiểm rủi ro chính trị. Theo TNC, giao dịch dự kiến tạo khoảng 180 triệu USD tài chính bảo tồn trong 20 năm. Con số này gồm khoảng 84 triệu USD đóng góp định kỳ, tương đương trung bình 4.2 triệu USD mỗi năm, 23.45 triệu USD vốn ban đầu cho một quỹ đầu tư dài hạn và khoảng 71 triệu USD lợi nhuận đầu tư dự kiến của quỹ. Belize cam kết đưa 30% vùng biển vào diện bảo vệ từ năm 2026, bao gồm một phần hệ rạn san hô Mesoamerican[4].
Ecuador thực hiện hai thương vụ riêng biệt, nên số liệu về nước này trên báo chí quốc tế thường khác nhau. Thương vụ đầu tiên, hoàn tất tháng 5/2023, được gọi là giao dịch đổi nợ lấy thiên nhiên lớn nhất thế giới tại thời điểm đó. Ecuador dùng khoản vay mới 656 triệu USD, kỳ hạn đến năm 2041, để mua lại khoảng 1.63 tỷ USD trái phiếu quốc tế với giá khoảng 40 xu cho mỗi USD mệnh giá. Khoản vay có bảo lãnh 85 triệu USD từ IDB và bảo hiểm rủi ro chính trị 656 triệu USD từ DFC. Việc mua lại dưới mệnh giá giúp Ecuador giảm dư nợ, còn điều kiện vay mới giúp tiết kiệm hơn 1.1 tỷ USD chi phí trả nợ trong thời hạn giao dịch. Một phần lợi ích được ràng buộc thành các khoản đóng góp cho quỹ Galápagos Life Fund, dự kiến tạo 450 triệu USD cho bảo tồn biển quanh quần đảo Galápagos trong 18.5 năm[5].
Thương vụ thứ hai hoàn tất tháng 12/2024, có quy mô gần tương đương nhưng hướng vào rừng. Ecuador tái cấp vốn 1.53 tỷ USD trái phiếu quốc tế bằng khoản vay mới 1 tỷ USD, được DFC bảo hiểm rủi ro chính trị toàn bộ, với sự tham gia của IDB, Bank of America và TNC. Giao dịch dự kiến giúp Ecuador tiết kiệm ròng hơn 800 triệu USD chi phí tài khóa đến năm 2035 và tạo 460 triệu USD trong 17 năm, tính cả lợi nhuận dự kiến của quỹ, cho chương trình hành lang sinh thái Amazon. DFC mô tả đây là giao dịch đầu tiên cùng loại tại vùng Amazon, tập trung vào hệ sinh thái trên cạn và nước ngọt[6].
Gabon hoàn tất giao dịch tháng 8/2023, được TNC mô tả là thương vụ chuyển đổi nợ cho bảo tồn đại dương đầu tiên trên lục địa châu Phi[7]. Nước này phát hành trái phiếu xanh dương 500 triệu USD do Bank of America thu xếp. Nhờ bảo hiểm rủi ro chính trị của DFC, trái phiếu được Moody’s xếp hạng Aa2, cao hơn nhiều so với hạng tín nhiệm của chính Gabon. Giao dịch dự kiến tạo 163 triệu USD cho bảo tồn biển trong 15 năm, gồm 5 triệu USD mỗi năm và một quỹ tích lũy dự kiến đạt gần 88 triệu USD vào năm 2038, gắn với cam kết bảo vệ 30% vùng biển[8].
Theo thống kê của liên minh 6 tổ chức môi trường công bố tháng 10/2024, năm thương vụ thế hệ mới tại Seychelles, Belize, Barbados, Gabon và Ecuador (Galápagos) đã tái cấp vốn hơn 2.5 tỷ USD nợ có chủ quyền và dự kiến tạo hơn 850 triệu USD cho các cam kết bảo tồn 2 triệu km² vùng biển[9]. Các khoản tiền bảo tồn nêu trên đều là giá trị dự kiến, phần đáng kể đến từ quỹ đầu tư dài hạn và lợi nhuận ước tính, chưa phải số tiền đã chi hay kết quả sinh thái đã đạt được.
Công cụ này hiệu quả đến đâu?
So với quy mô nợ công toàn cầu, đổi nợ lấy thiên nhiên vẫn là công cụ nhỏ. Hãng luật Norton Rose Fulbright, dẫn số liệu của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), cho biết giai đoạn 1985-2015 chỉ có khoảng 2.6 tỷ USD nợ được tái cấu trúc qua các giao dịch dạng này, trong đó 1.2 tỷ USD dành cho các dự án phát triển hoặc liên quan đến thiên nhiên[10].
Hiệu quả giảm nợ cũng bị đặt câu hỏi. Theo phân tích năm 2025 của tổ chức Debt Justice về 4 thương vụ có đủ thông tin công khai, mức nợ chỉ giảm 3%, và gánh nặng tài chính giảm 1% khi tính cả các cam kết bảo tồn. Tổ chức này đối chiếu với mức giảm nợ đối ngoại trung bình 21% trong năm đợt tái cơ cấu nợ sau đại dịch, dù hai nhóm giao dịch có đặc điểm khác nhau. Riêng với Gabon, Debt Justice tính toán dư nợ sau giao dịch còn tăng hơn 66 triệu USD[11].
Ở góc độ bảo tồn, nghiên cứu đăng trên tạp chí Marine Policy tháng 9/2025 cho rằng các giao dịch tài chính biển của Seychelles không làm giảm nợ công, và thương vụ đổi nợ năm 2016 không tạo thêm đáng kể biện pháp bảo vệ biển so với cam kết sẵn có của Chính phủ, ngoài một số điều chỉnh nhỏ trong quản lý nghề cá quy mô nhỏ[12].
Cơ chế công bố và báo cáo tiến độ cũng chưa thống nhất giữa các thương vụ, khiến việc đánh giá kết quả bảo tồn từ bên ngoài còn khó khăn. Đà triển khai giao dịch mới cũng chậm lại. Theo Reuters tháng 3/2026, chưa có thương vụ đổi nợ lấy thiên nhiên mới nào được ký kể từ khi hỗ trợ quan trọng từ phía Mỹ bị thu hẹp. Ba thỏa thuận trị giá hơn 500 triệu USD mà TNC đang bàn với các nước châu Phi, theo bản tin đã được Reuters cải chính, là các dự án tài trợ bảo tồn dài hạn theo mô hình Project Finance for Permanence, khác với đổi nợ lấy thiên nhiên[13].
Việt Nam đứng ở đâu?
Việt Nam từng có kinh nghiệm với mô hình này dưới dạng song phương. Trong hợp tác tài chính với Đức, các chương trình chuyển đổi nợ gắn với môi trường được thực hiện vào các năm 1996, 1999 và 2001, xử lý tổng cộng 41.6 triệu USD nợ và dành 10.4 triệu USD cho quỹ môi trường[14].
Năm 2020, Viện Quốc tế về Môi trường và Phát triển (IIED) xếp Việt Nam vào nhóm quốc gia có thể hưởng lợi từ hoán đổi nợ cho khí hậu và thiên nhiên, cùng Kenya, Nicaragua, Papua New Guinea, Honduras và Cabo Verde, trong đó áp lực biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long là một yếu tố được nhắc tới[15]. Tuy vậy, trong các nguồn đã kiểm tra, chưa có công bố chính thức nào về một giao dịch tại Việt Nam theo mô hình tái cấp vốn nợ quốc tế gắn với bảo tồn như Belize, Ecuador hay Gabon.
Trong nước, tài chính xanh đang phát triển chủ yếu qua kênh tín dụng ngân hàng. Agribank cho biết dư nợ tín dụng xanh của ngân hàng đạt gần 28,800 tỷ đồng tại thời điểm tháng 11/2025, và tháng 6/2026 công bố gói tín dụng xanh 3,000 tỷ đồng cho khách hàng cá nhân[16]. Đây là tín dụng thương mại trong nước, có bản chất khác hẳn một giao dịch xử lý nợ nước ngoài cấp quốc gia.
Với Việt Nam, vấn đề cần cân nhắc là một giao dịch mới có tạo thêm lợi ích so với các kênh huy động vốn khác hay không. Theo khung đánh giá của IMF và World Bank, quyết định cần dựa trên tính bền vững của nợ, lợi ích tài chính ròng, năng lực quản lý và chi phí cơ hội; công cụ này cũng không thay thế được tái cơ cấu toàn diện khi nợ không còn bền vững[17].
Với một quốc gia có rủi ro nợ thấp, chênh lệch chi phí giữa khoản nợ cũ và khoản vay mới có thể không đủ bù phí bảo lãnh và chi phí giao dịch. Kinh nghiệm từ Belize, Ecuador và Gabon cho thấy mô hình chỉ tạo giá trị khi vừa cải thiện được cấu trúc nợ, vừa mang lại nguồn lực bảo tồn đủ lớn để bù cho chi phí và độ phức tạp của giao dịch.
[1] https://www.nature.org/content/dam/tnc/nature/en/documents/TNC-Belize-Debt-Conversion-Case-Study.pdf; https://www.imf.org/en/news/articles/2022/05/03/cf-belize-swapping-debt-for-nature
[2] https://www.imf.org/en/publications/policy-papers/issues/2024/08/05/debt-for-development-swaps-an-approach-framework-553146
[3] https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/12/05/c-te-d-ivoire-s-debt-for-development-swap-enabled-by-the-world-bank-group-will-free-up-funds-for-education; https://www.clearygottlieb.com/news-and-insights/news-listing/ivory-coast-in-up-to-400-million-loan-and-novel-debt-for-development-swap; https://thedocs.worldbank.org/en/doc/fa3d7182ba3c1797dffa245483980a20-0340012025/original/Case-Study-Cote-d-Ivoire-Debt-for-Development-Swap.pdf
[4] https://www.nature.org/content/dam/tnc/nature/en/documents/TNC-Belize-Debt-Conversion-Case-Study.pdf; IMF (5/2022): https://www.imf.org/en/news/articles/2022/05/03/cf-belize-swapping-debt-for-nature
[5] https://www.dfc.gov/media/press-releases/financial-close-reached-largest-debt-conversion-marine-conservation-protect; GGGI: https://gggi.org/ecuador-debt-for-nature-swap-in-the-galapagos-islands-launched/
[6] https://www.dfc.gov/media/press-releases/dfc-announces-1-billion-political-risk-insurance-ecuadors-first-debt
[7] https://www.nature.org/en-us/newsroom/tnc-announces-debt-conversion-for-ocean-conservation-in-gabon/
[8] https://www.dfc.gov/media/press-releases/dfc-political-risk-insurance-support-blue-bond-providing-500-million-ocean
[9] https://www.businesswire.com/news/home/20241029251712/en/Six-Global-Environmental-Organizations-Unite-to-Scale-Climate-and-Conservation-Outcomes-Through-Sovereign-Debt-Conversions
[10] https://www.nortonrosefulbright.com/en/knowledge/publications/06fb786a/debt-for-nature-swaps-a-debt-restructuring-tool-with-esg-benefits
[11] https://debtjustice.org.uk/press-release/debt-for-nature-swaps-reduce-debt-seven-times-less-than-debt-restructurings
[12] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0308597X25001320
[13] https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/trio-african-countries-eyeing-debt-for-nature-swaps-nature-conservancy-says-2026-03-23/
[14] https://www.cbd.int/doc/external/germany/germany-kfw-en.pdf; OECD: https://www.cbd.int/financial/debtnature/g-debtlessons-oecd.pdf
[15] https://www.aljazeera.com/economy/2020/9/8/how-forgiving-debt-could-help-save-earth
[16] https://www.agribank.com.vn/vn/ve-agribank/tin-tuc-su-kien/dong-hanh-cung-tam-nong/agribank-tien-phong-day-manh-phat-trien-tin-dung-xanh; https://www.agribank.com.vn/vn/ve-agribank/tin-tuc-su-kien/cac-tin-khac/tuoi-tre-agribank/agribank-trien-khai-goi-tin-dung-xanh-3000-ty-dong-cho-khach-hang-ca-nhan
[17] https://www.imf.org/en/publications/policy-papers/issues/2024/08/05/debt-for-development-swaps-an-approach-framework-553146
Nguyễn Nhiều Lộc