TÀI SẢN MÃ HÓA BƯỚC VÀO KHUÔN KHỔ MỚI: Minh bạch hơn để quản lý và định hình thị trường

Theo Báo cáo đánh giá thực trạng quan hệ xã hội liên quan đến dự thảo Thông tư, Việt Nam hiện có khoảng 9.2 triệu người, tương đương 18.5% người sử dụng Internet, được ước tính sở hữu tài sản mã hóa. Tuy nhiên, báo cáo lưu ý các số liệu chủ yếu dựa trên khảo sát và ước tính nên có thể chưa phản ánh đầy đủ thực tế; một nguồn khảo sát độc lập khác thậm chí đưa ra con số lên tới trên 20 triệu người.

Báo cáo cũng cho biết người Việt Nam hiện chủ yếu giao dịch tài sản mã hóa qua các sàn quốc tế. Theo Chainalysis, Việt Nam đứng thứ 5 về mức độ chấp thuận tài sản mã hóa toàn cầu năm 2024. Trong số các giao dịch được thống kê, 51.1% được thực hiện qua các sàn tập trung, 25.8% qua sàn phi tập trung và 23.1% qua các nền tảng khác. Nhà đầu tư Việt Nam cũng được ước tính thu lợi khoảng 1.18 tỷ USD từ tài sản mã hóa trong năm 2023.

Trong bối cảnh đó, báo cáo đánh giá tài sản mã hóa có tính chất xuyên biên giới, bán ẩn danh hoặc ẩn danh, trong khi nhiều tài sản có thông tin chưa đầy đủ, thanh khoản thấp, biến động giá lớn và nguy cơ thao túng. Những đặc điểm này có thể tạo điều kiện cho các hành vi rửa tiền, tài trợ khủng bố, trốn thuế và lừa đảo.

NCS.ThS. Nguyễn Thái Bình - Giảng viên Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (PTIT) - cho rằng, việc xây dựng khung pháp lý có ý nghĩa quan trọng khi thị trường đã hình thành với quy mô đáng kể. Theo ông, mục tiêu của khung pháp lý không chỉ nằm ở việc cho phép hay không cho phép tài sản mã hóa, mà đưa hoạt động này vào khuôn khổ có thể định danh chủ thể, công bố thông tin, giám sát giao dịch và xác định trách nhiệm pháp lý.

Ông Bình đồng thời lưu ý việc xây dựng khung pháp lý không đồng nghĩa Nhà nước bảo đảm giá tài sản mã hóa hay loại bỏ rủi ro đầu tư. Theo ông, mục tiêu quan trọng hơn là giảm khoảng trống thông tin, tăng khả năng giám sát và truy trách nhiệm, qua đó hướng tới thị trường minh bạch và có kỷ luật hơn.

Theo quy định các tổ chức phải công bố thông tin về loại tài sản mã hóa đưa vào giao dịch tối thiểu 7 ngày trước ngày chính thức giao dịch. Đồng thời, tổ chức phải công bố báo cáo tài chính định kỳ và thực hiện công bố bất thường trong một số trường hợp trong vòng 24 giờ.

Trong giờ giao dịch, tổ chức cung cấp dịch vụ phải công bố giá và khối lượng giao dịch gần nhất, giá cao nhất và thấp nhất trong phiên, mức biến động giá, giá bình quân, ba mức giá chào mua và chào bán tốt nhất cùng khối lượng tương ứng, cũng như giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài. Chậm nhất 9 giờ của ngày giao dịch, tổ chức phải công bố thêm thông tin về số lượng lệnh, khối lượng và giá trị đặt mua, bán, cùng giá, khối lượng và giá trị giao dịch của ngày trước đó.

Theo ông Nguyễn Thái Bình, thách thức lớn đối với các tổ chức được lựa chọn cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa là vừa phải vận hành một mô hình kinh doanh mới, vừa đáp ứng yêu cầu quản trị và giám sát cao. Chi phí tuân thủ không chỉ nằm ở pháp chế và báo cáo mà còn liên quan đến công nghệ tài chính, dữ liệu, an ninh mạng, quản trị rủi ro, KYC/AML và năng lực giám sát giao dịch.

Đối với tổ chức phát hành, dự thảo yêu cầu công bố Bản cáo bạch tối thiểu 15 ngày trước khi chào bán. Nếu sửa đổi, bổ sung thông tin trong Bản cáo bạch, phải công bố trong vòng 3 ngày; kết quả chào bán phải được công bố trong vòng 7 ngày. Trường hợp thay đổi điều kiện, đặc điểm của tài sản mã hóa đã phát hành, thông tin phải được công bố trong vòng 24 giờ. Định kỳ 6 tháng, tổ chức phát hành phải công bố việc thực hiện các cam kết với nhà đầu tư nêu trong Bản cáo bạch.

Ông Bình nhận định các yêu cầu này tạo ra thay đổi đáng kể đối với doanh nghiệp muốn huy động vốn thông qua tài sản mã hóa. Doanh nghiệp không chỉ phải công bố thông tin tại thời điểm huy động vốn mà còn phải tiếp tục cập nhật khi điều kiện thay đổi và báo cáo việc thực hiện các cam kết với nhà đầu tư.

Theo ông, các mốc 15 ngày, 7 ngày, 24 giờ và 6 tháng khi đặt trong cùng một chuỗi đang hình thành một cơ chế kỷ luật thông tin xuyên suốt vòng đời tài sản mã hóa, từ trước khi huy động vốn đến sau khi vốn được huy động.

Đối với doanh nghiệp, chi phí tuân thủ có thể tăng do phải chuẩn hóa dữ liệu, quy trình kiểm soát thông tin, năng lực pháp chế và quản trị rủi ro. Tuy nhiên, theo chuyên gia, những doanh nghiệp có chất lượng tài sản, mô hình kinh doanh và năng lực quản trị tốt sẽ có cơ sở tạo dựng niềm tin với nhà đầu tư bằng những thông tin có thể kiểm chứng.

Theo ông Bình, việc yêu cầu công bố dữ liệu giao dịch có ý nghĩa đối với nhà đầu tư cá nhân khi thị trường chuyển từ hoạt động chủ yếu trên các nền tảng quốc tế sang môi trường có cơ chế công bố thông tin và giám sát chính thức. Nhà đầu tư có thêm dữ liệu về giá, thanh khoản, độ sâu thị trường và hoạt động giao dịch để đưa ra quyết định.

Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh đây là cơ chế giảm rủi ro thông tin, không phải cơ chế bảo đảm lợi nhuận hay loại bỏ biến động giá. Báo cáo đánh giá thực trạng cũng chỉ ra các vấn đề như thông tin chưa đầy đủ, thanh khoản thấp ở một số tài sản, biến động giá lớn và nguy cơ thao túng.

Theo ông Bình, yêu cầu công bố thông tin có thể giải quyết một phần quan trọng của điểm nghẽn về thông tin, nhưng không thể tự nó loại bỏ hoàn toàn biến động giá. Minh bạch giúp nhà đầu tư quan sát tốt hơn cung - cầu, độ sâu thị trường và thanh khoản, đồng thời tạo thêm dữ liệu cho cơ quan quản lý giám sát các giao dịch bất thường. Để thị trường phát triển, cần đồng thời có thông tin minh bạch để cải thiện quá trình hình thành giá, thanh khoản và độ sâu thị trường đủ lớn để hấp thụ cú sốc, cùng hệ thống giám sát đủ mạnh để ngăn thao túng.

Theo ông Nguyễn Quang Huy – CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng, Trường đại học Nguyễn Trãi, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho tài sản mã hóa là cần thiết trong bối cảnh nhu cầu tham gia thị trường tại Việt Nam ở mức cao. Khuôn khổ thí điểm có kiểm soát sẽ giúp xác lập rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các chủ thể, tăng khả năng theo dõi dòng tiền, nâng cao hiệu quả phòng, chống rửa tiền và bảo vệ nhà đầu tư. Giá trị của khuôn khổ pháp lý không nằm ở việc khuyến khích đầu tư hay bảo đảm giá trị tài sản mã hóa, mà ở việc thu hẹp khoảng trống về thông tin, trách nhiệm và xử lý tranh chấp.

“

CHUYÊN GIA NHẬN ĐỊNH

"Minh bạch góp phần giảm bất cân xứng thông tin, hỗ trợ hình thành giá và phát hiện dấu hiệu bất thường, nhưng khó loại bỏ hoàn toàn biến động vốn có."

ThS. Nguyễn Quang Huy

CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi

Việc dự kiến lựa chọn tối đa 5 tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa cho thấy cách tiếp cận thận trọng trong giai đoạn thí điểm, vừa giúp tập trung nguồn lực giám sát, đánh giá mô hình vận hành, vừa duy trì cạnh tranh. Tuy nhiên, các tổ chức được lựa chọn sẽ phải đáp ứng yêu cầu về báo cáo thường xuyên, đột xuất, lưu ký, an ninh mạng, giám sát giao dịch và vận hành liên tục, qua đó đặt ra yêu cầu cao về vốn, nhân lực và công nghệ. Theo ông, cơ quan quản lý có thể chuẩn hóa biểu mẫu, định dạng dữ liệu, xây dựng cổng báo cáo dùng chung và môi trường kiểm thử; trong khi doanh nghiệp cần tích hợp tuân thủ ngay từ khâu thiết kế, ứng dụng công nghệ để tự động đối soát, cảnh báo và lập báo cáo.

Đối với tổ chức phát hành, các yêu cầu về công bố bản cáo bạch trước chào bán, báo cáo kết quả trong 7 ngày, giải trình thay đổi đặc tính tài sản trong 24 giờ và định kỳ báo cáo việc thực hiện cam kết sẽ góp phần nâng cao kỷ luật thị trường. Dù làm tăng chi phí tuân thủ, các yêu cầu này là điều kiện cần đối với hoạt động huy động vốn từ công chúng, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp chuẩn hóa quản trị, sử dụng vốn và trách nhiệm với nhà đầu tư. Ông cho rằng nghĩa vụ công bố có thể được phân tầng theo quy mô, tính chất và mức độ rủi ro, nhưng vẫn phải bảo đảm nguyên tắc trung thực, đầy đủ, kịp thời và không gây hiểu nhầm. Mẫu bản cáo bạch thống nhất và hướng dẫn rõ thông tin trọng yếu cũng sẽ giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị hồ sơ và hỗ trợ giám sát.

Với nhà đầu tư cá nhân, việc công bố liên tục giá, khối lượng, độ sâu lệnh mua - bán và bản cáo bạch trước chào bán sẽ bổ sung cơ sở đánh giá thanh khoản, biến động và chất lượng tài sản. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ phát huy hiệu quả khi được chuẩn hóa, trình bày dễ hiểu và đi kèm cảnh báo phù hợp. Vì vậy, cần song song tăng cường giáo dục tài chính số, tiếp nhận phản ánh và bảo vệ tài sản khách hàng.

Theo ông Huy, minh bạch thông tin có thể giúp giảm bất cân xứng thông tin, hỗ trợ hình thành giá và phát hiện dấu hiệu bất thường nhưng khó loại bỏ hoàn toàn biến động vốn có của tài sản mã hóa. Do đó, công bố thông tin cần được đặt trong một hệ thống đồng bộ gồm tiêu chuẩn niêm yết, quản lý xung đột lợi ích, tách biệt tài sản khách hàng, ứng phó sự cố và hợp tác dữ liệu xuyên biên giới.