Nghịch lý pin giá rẻ: Khi rủi ro an toàn và suy giảm dung lượng làm tăng tổng chi phí BESS

Nghịch lý pin giá rẻ: Khi rủi ro an toàn và suy giảm dung lượng làm tăng tổng chi phí BESS

Rạng sáng 16/01/2025, một vụ cháy xảy ra tại nhà máy lưu trữ điện Moss Landing của Vistra Energy ở California, một trong những tổ hợp pin lithium-ion quy mô lớn nhất thế giới. Hơn 1,200 cư dân được sơ tán, Vistra xóa sổ gần 400 triệu USD giá trị sổ sách^[1], trong khi Marsh McLennan ước tính tổn thất được bảo hiểm có thể lên tới 180 triệu USD^[2], thuộc nhóm những vụ tổn thất tài sản liên quan đến pin lớn nhất trong lịch sử bảo hiểm Mỹ.

Sự cố tại Moss Landing cho thấy giá mua ban đầu chưa phản ánh đầy đủ tổng chi phí sở hữu một hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS). Rủi ro an toàn, chi phí bảo hiểm và mức độ suy giảm dung lượng theo thời gian đều có thể tác động trực tiếp đến hiệu quả kinh tế của dự án.

Vì sao pin rẻ ban đầu có thể làm tăng chi phí vòng đời?

Đối với BESS, chất lượng pin và các lớp bảo vệ an toàn có ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy trong quá trình vận hành. Một trong những rủi ro nghiêm trọng nhất là thermal runaway, hay hiện tượng mất kiểm soát nhiệt. Khi một pin bị lỗi, hư hỏng hoặc chịu điều kiện nhiệt vượt ngưỡng, phản ứng tỏa nhiệt có thể khiến nhiệt độ tăng nhanh. Nếu không được kiểm soát, nhiệt có thể lan sang các pin lân cận, gây cháy và trong những điều kiện nhất định có thể dẫn đến nổ.

Khả năng kiểm soát rủi ro này phụ thuộc vào nhiều lớp bảo vệ của hệ thống, từ chất lượng và tính nhất quán của pin, hệ thống quản lý pin (BMS), thiết kế module và rack đến giải pháp phát hiện, kiểm soát nhiệt và ngăn cháy lan. Với những hệ thống sử dụng pin không rõ nguồn gốc hoặc thiếu quy trình kiểm định nghiêm ngặt, các lớp bảo vệ này có thể không đạt mức độ an toàn cần thiết.

Rủi ro an toàn cũng ngày càng được phản ánh trong thị trường bảo hiểm. Theo công ty môi giới bảo hiểm Solarif, các yêu cầu về phòng cháy và giao thức kiểm soát nhiệt đã trở thành điều kiện quan trọng đối với nhiều nhà bảo hiểm từ năm 2025. Chứng nhận BMS và các yêu cầu nghiêm ngặt hơn về tiêu chuẩn lắp đặt có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng được bảo hiểm cũng như mức phí bảo hiểm^[3].

Trong đó, UL 9540A là một tiêu chuẩn thử nghiệm quan trọng đối với BESS, tập trung đánh giá đặc tính lan truyền cháy do mất kiểm soát nhiệt ở nhiều cấp độ của hệ thống. Phiên bản cập nhật tháng 3/2025 được viện dẫn trong NFPA 855, tiêu chuẩn của Mỹ về lắp đặt hệ thống lưu trữ năng lượng cố định, đối với các thử nghiệm cháy quy mô lớn.

Theo NFPA 855, khoảng cách an toàn giữa các hệ thống lưu trữ có thể được quy định ở mức 0.9 m trong những điều kiện nhất định, đồng thời có cơ chế cho phép giảm khoảng cách khi hệ thống đáp ứng các yêu cầu thử nghiệm và bảo vệ tương ứng, trong đó kết quả UL 9540A là một yếu tố quan trọng. Vì vậy, việc đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn có thể tác động cả đến chi phí bảo hiểm và yêu cầu về diện tích bố trí hệ thống^[4].

Rủi ro này đã được ghi nhận qua nhiều sự cố thực tế. Tại Úc, Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Australia (ACCC) đã yêu cầu LG Energy Solution thực hiện cam kết thu hồi các hệ thống pin lưu trữ hộ gia đình bị lỗi do nguy cơ quá nhiệt. Cam kết được chấp thuận từ tháng 5/2024 và tiếp tục được điều chỉnh vào tháng 11/2025. Đến cuối năm 2025, ACCC vẫn ghi nhận hàng nghìn bộ pin thuộc diện thu hồi chưa được thay thế tại các hộ gia đình.

Trường hợp này cho thấy rủi ro của một hệ thống pin có thể kéo dài sau thời điểm sản phẩm được đưa vào vận hành. Với chủ sở hữu, thời gian từ khi phát hiện lỗi đến khi hoàn tất thay thế hoặc khắc phục có thể kéo theo chi phí, nghĩa vụ bảo hành và các rủi ro liên quan đến an toàn^[5]. Riêng tại Moss Landing, ngoài khoản giá trị tài sản bị xóa sổ và tổn thất bảo hiểm nêu trên, Vistra còn phải chi khoảng 110 triệu USD cho công tác khắc phục môi trường theo thỏa thuận với Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ^[6].

Ở chiều ngược lại, dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu Sự cố BESS của Viện Nghiên cứu Điện lực Mỹ (EPRI) cho thấy độ an toàn của công nghệ đang được cải thiện. Tỷ lệ sự cố tính trên mỗi đơn vị công suất lắp đặt đã giảm tới 99% trong giai đoạn 2018-2025, khi kinh nghiệm từ các sự cố trước đó được đưa vào thiết kế, tiêu chuẩn và quy trình vận hành các hệ thống mới^[7].

Tuy nhiên, mức độ an toàn được cải thiện trên toàn ngành không đồng nghĩa mọi dự án đều có mức rủi ro như nhau. Đối với nhà bảo hiểm, chất lượng thiết kế, nguồn gốc pin, hệ thống quản lý pin, giải pháp phòng cháy chữa cháy, kết quả thử nghiệm và điều kiện lắp đặt của từng dự án vẫn là những yếu tố quan trọng trong việc đánh giá rủi ro.

Vì vậy, một hệ thống có giá mua thấp nhưng thiếu các tiêu chuẩn về an toàn, kiểm định và quản lý chất lượng có thể tạo ra chi phí phát sinh trong suốt vòng đời dự án. Khi BESS ngày càng được triển khai ở quy mô lớn, giá thiết bị ban đầu vì thế cần được xem xét cùng chi phí bảo hiểm, yêu cầu an toàn, độ tin cậy và khả năng duy trì dung lượng trong thời gian vận hành.

Suy giảm dung lượng: Kẻ ăn mòn lợi nhuận âm thầm

Nếu cháy nổ là rủi ro dễ nhận biết, suy giảm dung lượng diễn ra âm thầm hơn: khả năng lưu trữ và cung cấp năng lượng của pin giảm dần theo thời gian và số chu kỳ sạc-xả. Với BESS, sự suy giảm này có ý nghĩa trực tiếp về kinh tế. Ở những dự án tạo doanh thu từ chênh lệch giá điện hoặc cắt giảm công suất đỉnh, dung lượng khả dụng quyết định lượng điện có thể lưu trữ và cung cấp trong mỗi chu kỳ vận hành. Khi dung lượng suy giảm nhanh hơn giả định ban đầu, khả năng khai thác doanh thu của hệ thống cũng giảm theo.

NREL, trong bộ dữ liệu nền của Annual Technology Baseline, đã đưa suy giảm dung lượng vào các giả định chi phí của hệ thống thông qua chi phí vận hành và bảo trì cố định (FOM), nhằm phản ánh nhu cầu bổ sung dung lượng trong vòng đời dự án. Đối với hệ thống pin kết hợp điện mặt trời, NREL giả định sau 10 năm và 20 năm vận hành cần bổ sung khoảng 20% dung lượng, tương đương thay thế khoảng 20% số pin, để duy trì mức công suất lưu trữ ban đầu. Khoản chi phí bổ sung này có thể chưa được phản ánh đầy đủ khi các chủ đầu tư chỉ so sánh giá thiết bị ban đầu giữa các nhà cung cấp^[8].

Đối với pin lithium sắt phosphate (LFP), công nghệ được sử dụng phổ biến trong các hệ thống lưu trữ quy mô lớn, mức suy giảm dung lượng phụ thuộc đáng kể vào điều kiện vận hành. Nhiệt độ, độ sâu xả (depth of discharge - DoD), tốc độ sạc-xả (C-rate) và số chu kỳ đều tác động đến tốc độ suy giảm. Các dữ liệu thực tế được ngành công bố cho thấy LFP có thể suy giảm khoảng 20-30% dung lượng trong 10 năm đầu trong những điều kiện vận hành nhất định.

Vấn đề nằm ở khoảng cách giữa tốc độ suy giảm thực tế và giả định được sử dụng khi lập mô hình tài chính dự án. Với hệ thống sử dụng pin chất lượng thấp, nguồn gốc không rõ ràng hoặc thiết kế quản lý nhiệt hạn chế, tốc độ suy giảm có thể cao hơn giả định của nhà sản xuất. Trong khi các nhà sản xuất lớn ngày càng đưa ra các cam kết bảo hành dung lượng cụ thể theo thời gian hoặc số chu kỳ, một số hệ thống giá rẻ có thể đi kèm điều khoản bảo hành ít chặt chẽ hơn hoặc thiếu cơ chế giám sát đầy đủ về trạng thái sức khỏe của pin (State of Health - SoH). Điều này khiến chủ đầu tư khó đánh giá sớm mức độ suy giảm và xử lý khi dung lượng thực tế thấp hơn cam kết.

Nghịch lý về giá càng rõ khi đặt trong xu hướng giảm mạnh của chi phí pin. Theo BloombergNEF, giá trung bình toàn cầu của pack pin lithium-ion giảm còn 108 USD/kWh trong năm 2025, tiếp tục xu hướng giảm kéo dài nhiều năm. Riêng phân khúc lưu trữ tĩnh ghi nhận mức giảm mạnh, với giá pack khoảng 70 USD/kWh, thấp hơn 45% so với năm 2024^[9].

Giá pin giảm giúp chi phí đầu tư ban đầu của BESS ngày càng hấp dẫn, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn trong việc đánh giá chất lượng pin, hệ thống quản lý nhiệt, chế độ vận hành và đặc tính suy giảm trong suốt vòng đời dự án. Một thiết bị có giá đầu tư thấp nhưng suy giảm dung lượng nhanh có thể tạo ra nhu cầu bổ sung hoặc thay thế dung lượng sớm hơn dự kiến, từ đó làm thay đổi tổng chi phí sở hữu và hiệu quả tài chính của dự án.

Ở quy mô toàn cầu, IEA dự báo để đáp ứng mục tiêu tăng gấp ba công suất năng lượng tái tạo vào năm 2030 theo cam kết COP28, công suất lưu trữ cần tăng khoảng sáu lần, trong đó pin chiếm khoảng 90%^[10]. Khi quy mô BESS tiếp tục mở rộng, các giả định về tốc độ suy giảm dung lượng sẽ ngày càng có vai trò quan trọng trong việc xác định chi phí vòng đời và hiệu quả đầu tư của từng dự án.

Tính đúng tổng chi phí sở hữu

Khi đánh giá một hệ thống lưu trữ năng lượng, giá mua trên mỗi kWh chỉ phản ánh một phần chi phí đầu tư. Chi phí sở hữu toàn phần (TCO) trong suốt vòng đời dự án cần được xem xét trên nhiều cấu phần, gồm chi phí đầu tư ban đầu, phí bảo hiểm hằng năm, chi phí thay thế hoặc bổ sung dung lượng khi pin suy giảm, cùng chi phí vận hành và bảo trì. Với các hệ thống không đáp ứng đầy đủ yêu cầu về an toàn, chi phí bảo hiểm và các khoản đầu tư bổ sung để khắc phục có thể cao hơn. Vì vậy, mức giá mua thấp chưa chắc đồng nghĩa với tổng chi phí thấp nếu hệ thống phát sinh phí bảo hiểm lớn hoặc phải thay thế, bổ sung thiết bị sớm hơn dự kiến.

Theo McKinsey, trong báo cáo về chiến lược dành cho các nhà phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin đầu năm 2026, doanh nghiệp quản trị tốt các rủi ro kỹ thuật và tài chính có thể nâng tỷ suất hoàn vốn trên vốn chủ sở hữu thêm 3-4 điểm phần trăm so với các đơn vị tập trung chủ yếu vào việc giảm giá mua thiết bị[11]. Hiệu quả đầu tư dài hạn vì vậy phụ thuộc đáng kể vào cách doanh nghiệp kiểm soát tổng chi phí sở hữu, thay vì chỉ lựa chọn thiết bị có giá ban đầu thấp nhất.

Song song với chi phí, các yêu cầu về an toàn ngày càng gắn với khả năng huy động vốn cho dự án. Những tiêu chuẩn như UL 9540A và IEC 62619 ngày càng được các tổ chức tài chính và bên bảo hiểm xem xét trong quá trình đánh giá dự án, đặc biệt liên quan đến mức độ an toàn và khả năng kiểm soát rủi ro của hệ thống^[12].

Tại Việt Nam, khung pháp lý dành cho hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) đang tiếp tục được hoàn thiện. Luật Điện lực sửa đổi năm 2024, có hiệu lực từ năm 2025, lần đầu ghi nhận hệ thống lưu trữ điện. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu phát triển BESS đạt khoảng 10-16.3 GW vào năm 2030. Bộ Công Thương cũng đã ban hành Thông tư 62/2025/TT-BCT về đầu tư BESS độc lập và công bố 15 tiêu chuẩn quốc gia liên quan đến các yêu cầu kỹ thuật, an toàn^[13]. Tuy nhiên, theo kiến nghị của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Việt Nam vẫn cần hoàn thiện quy chuẩn phòng cháy, chữa cháy riêng cho hệ thống pin lithium-ion, trong đó có các yêu cầu về khoảng cách an toàn, ngăn cháy lan, phát hiện và chữa cháy chuyên dụng^[14].

Đáng chú ý, yêu cầu về an toàn kỹ thuật đã bắt đầu liên quan trực tiếp đến khả năng tiếp cận tín dụng xanh. Quyết định 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chí môi trường và xác nhận dự án xanh, quy định thiết bị lắp đặt và vận hành hệ thống lưu trữ điện từ năng lượng tái tạo phải đáp ứng yêu cầu về chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy, kiểm định và hiệu chuẩn để được công nhận là dự án xanh. Việc lựa chọn thiết bị đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn vì vậy có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng điều kiện của các nguồn vốn xanh^[15].

Đối với thị trường BESS còn ở giai đoạn đầu tại Việt Nam, những sự cố như Moss Landing hay các đợt thu hồi pin trên thế giới cung cấp thêm dữ liệu thực tế để đánh giá công nghệ, tiêu chuẩn an toàn và chất lượng thiết bị. Thay vì chỉ xem xét giá đầu tư trên mỗi kWh, chủ đầu tư cần tính đến chi phí bảo hiểm, vận hành, bảo trì và thay thế hoặc bổ sung dung lượng trong suốt vòng đời 15-20 năm.

Khi toàn bộ các khoản chi phí được đưa vào cùng một mô hình tài chính, sự khác biệt giữa giá mua thấp và chi phí sở hữu thấp sẽ trở nên rõ ràng hơn. Với BESS, hiệu quả đầu tư dài hạn phụ thuộc vào khả năng duy trì dung lượng, độ an toàn, độ tin cậy và tổng chi phí trong suốt vòng đời hệ thống.

 [1] https://www.energy-storage.news/vistra-to-write-off-us400-million-from-moss-landing-bess/

[2] https://turfmagazine.com/moss-landing-battery-fire-analysis-2025

[3] https://solarif.com/academy-article/what-are-battery-storage-insurance-requirements-in-2025/

[4] https://diendandoanhnghiep.vn/chinh-sach-cho-dien-tai-tao-an-toan-phong-chay-chua-chay-cho-he-thong-bess-10177595.html

[5] https://cleanenergycouncil.org.au/industry-programs/products-program/product-recalls

[6] https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1692819/000169281925000094/vistra-20250930.htm

[7] https://storagewiki.epri.com/index.php/BESS_Failure_Incident_Database

[8] https://web.archive.org/web/20260415215504/https://atb.nrel.gov/electricity/2022/utility-scale_pv-plus-battery

[9] https://about.bnef.com/insights/clean-transport/new-record-lows-for-battery-prices/

[10] https://iea.blob.core.windows.net/assets/cb39c1bf-d2b3-446d-8c35-aae6b1f3a4a0/BatteriesandSecureEnergyTransitions.pdf

[11] https://www.mckinsey.com/industries/industrials/our-insights/powering-the-future-strategies-for-battery-energy-storage-developers

[12] https://www.ul.com/resources/your-guide-battery-energy-storage-regulatory-compliance

[13] https://sct.dongnai.gov.vn/vi/news/Dien-nang/he-thong-pin-luu-tru-don-bay-moi-cho-chuyen-dich-nang-luong-53131.html

[14] https://nangluongvietnam.vn/khung-chinh-sach-cho-luu-tru-nang-luong-bess-goc-nhin-cua-evn-35955.html

[15] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tien-te-Ngan-hang/Quyet-dinh-21-2025-QD-TTg-xac-nhan-du-an-dau-tu-thuoc-danh-muc-phan-loai-xanh-650735.aspx 

Nguyễn Nhiều Lộc

FILI