Giao tài sản lớn cho người chưa đủ năng lực quản trị như trao xe F1 cho người mới tập lái
Giao tài sản lớn cho người chưa đủ năng lực quản trị như trao xe F1 cho người mới tập lái
Khoảng trống quyền lực, năng lực tạo tài sản không thể chuyển giao như tài sản hữu hình và nguy cơ tranh chấp khi người đứng đầu ra đi là ba điểm gãy trong chuyển giao giữa các thế hệ.
Tại AIA Elite Summit 2026, luật sư Trần Thanh Tùng (GVL) gợi ý các công cụ như văn phòng gia đình, quỹ tín thác, công ty holding, hiến pháp gia tộc và bảo hiểm, với nguyên tắc chung là chuyển giao sớm và tự động.
Ba khoảng trống trong chuyển giao
Luật sư Trần Thanh Tùng, luật sư thành viên GVL, chuyên gia pháp lý về cấu trúc tài sản, doanh nghiệp gia đình và hoạch định thừa kế, chỉ ra khoảng trống đầu tiên nằm giữa tâm lý buông bỏ của thế hệ trước và sự kế nhiệm của thế hệ sau. Tình huống quen thuộc là cha mẹ đã lớn tuổi, muốn chuyển giao tài sản cho con nhưng không trao đầy đủ quyền quyết định, với lý do đơn giản là “trong mắt bố mẹ thì con cái dù bao nhiêu tuổi vẫn là đứa con cần phải bảo vệ”. Người con vì thế không được trao quyền quyết định đối với doanh nghiệp, làm phát sinh mâu thuẫn giữa hai thế hệ.
Khoảng trống thứ hai đến từ bản chất của khối tài sản. Theo ông Tùng, khối tài sản gồm phần cứng là tài sản hữu hình và phần mềm là lịch sử cùng khả năng tạo ra tài sản. Phần cứng có thể chuyển giao dễ dàng, còn năng lực tạo ra tài sản lại rất khó trao lại. “Chúng ta trao một khối tài sản lớn cho một người chưa đủ khả năng quản trị thì cũng tương tự như trao một chiếc xe F1 cho một người mới tập lái”, ông ví von, và va chạm, tai nạn vì thế xảy ra nhiều.
Khoảng trống thứ ba xuất hiện khi người đứng đầu qua đời, tạo ra khoảng trống quyền lực và những lợi ích khác nhau trong gia tộc, giữa con dâu, con rể, con trai, con gái hay giữa các nhánh trong gia đình. Rủi ro phát sinh và dẫn tới tranh chấp. Trong thời gian tranh chấp, khối tài sản chưa xác định được chủ sở hữu nên không thể vận hành tốt, trở thành điểm gãy giữa hai thế hệ.
Văn phòng gia đình và quỹ tín thác
Về cách giới siêu giàu giải quyết những khó khăn này, ông Tùng cho biết trên thế giới, hoạt động quản lý tài sản vận hành khá xuyên suốt, với hạt nhân là mô hình văn phòng gia đình (family office).
Việt Nam có truyền thống hội đồng gia tộc, hằng năm tập hợp con cháu để truyền lại giá trị văn hóa, đạo đức. Tương tự, family office đóng vai trò bộ não của toàn bộ gia tộc, vận hành và duy trì khối tài sản qua nhiều thế hệ. Việt Nam hiện chưa có mô hình này một cách chính thức, dù theo ông đã có khoảng 3 family office hình thành.
Một công cụ khác được giới siêu giàu thường xuyên sử dụng là quỹ tín thác (trust). Điểm độc đáo của trust là chủ sở hữu chuyển tài sản vào một pháp nhân khác và giao quyền quản lý cho những người quản lý chuyên nghiệp, vốn bị ràng buộc bởi điều lệ của quỹ. Chẳng hạn, người cha đưa toàn bộ tài sản vào quỹ, giao cho bên quản lý tới khi con đủ 18 tuổi thì trao lại cho con. Nhờ vậy, người chủ có thể phân định tài sản ngay khi còn sống thay vì đợi đến khi qua đời, tính chủ động tăng lên rất nhiều. Ông kỳ vọng Việt Nam có thể có công cụ này trong tương lai gần.
Ông Tùng lưu ý Luật Doanh nghiệp hiện hành được xây dựng trên nguyên tắc tách bạch sở hữu và kiểm soát: người chủ vẫn sở hữu, còn người quản lý có thể là người bên ngoài. Muốn công ty tiếp tục vận hành khi người chủ không còn, cần tách quyền sở hữu khỏi quyền điều hành. Đây là khó khăn đầu tiên trong tư duy của doanh nghiệp Việt, bởi phần lớn vẫn là doanh nghiệp gia đình và việc giao tài sản cho bên thứ ba luôn vướng câu hỏi về niềm tin.
Đội ngũ quản lý chuyên nghiệp phục vụ các gia đình giàu có tại Việt Nam mới bắt đầu xuất hiện, và ông tin rằng lực lượng này sẽ nhiều hơn trong tương lai, mở ra cơ hội quản lý tài sản ngay cả khi người chủ không còn.
Chuyển giao càng sớm càng tốt
Theo ông Tùng, tổn thất lớn nhất trong quá trình chuyển giao doanh nghiệp tại Việt Nam là mất đi các mối quan hệ kinh doanh đã gây dựng. Người sáng lập luôn có những người đỡ đầu, bạn bè thân thiết, những người nắm các dòng tài chính lớn. Các mối quan hệ này tạo ra sự phát triển nhưng rất khó trao lại cho thế hệ thứ hai, nên cách duy nhất là đưa con vào tiếp quản các mối quan hệ đó “càng sớm càng tốt”.
Ông dẫn bài học từ nhà Trần, khi vua lớn tuổi thì lui về làm Thái thượng hoàng, tạm giữ một phần quyền hành và đưa con lên ngôi để đào tạo người kế vị. Muốn vậy cần hai yếu tố: đưa người kế vị lên sớm và người đi trước duy trì sức khỏe càng lâu càng tốt.
Ông Tùng cũng cho rằng chuyển giao tốt nhất là càng sớm càng tốt và tránh chuyển giao đột ngột. Khi chuyển giao đột ngột, con cháu chỉ biết mình có một khối tài sản, còn lịch sử và cách thức tạo ra khối tài sản đó bị mất đi, khiến họ chỉ nhận được phần vỏ của tài sản.
“Hiến pháp” gia tộc
Với các gia tộc lớn thành lập văn phòng gia đình, công cụ đi kèm là “hiến pháp” gia tộc, mà trước đây người Việt gọi là gia quy. Gia tộc tập hợp lại để xác định những giá trị của dòng họ, giỏi văn hay giỏi võ, và đưa tất cả vào bộ quy tắc mà mọi thành viên cùng tuân theo.
Ông kể từng đọc “hiến pháp” của một gia đình bác sĩ, trong đó đề cao giá trị nhân văn, rằng làm nghề y phải chịu khổ hơn người ngoài, gắn với câu nói dân gian “làm y nghèo ba đời”. Theo thời gian, nếu được chuẩn bị đầy đủ, rõ ràng, “hiến pháp” gia tộc trở thành giá trị của dòng họ.
Bên cạnh cổ phiếu và bất động sản, bảo hiểm cũng là một công cụ với điểm độc đáo riêng. “Hợp đồng bảo hiểm là hợp đồng gần như duy nhất mà khi bên mua mất đi thì hợp đồng vẫn tồn tại”, ông nói. Khoản tiền bảo hiểm được chuyển thẳng cho người thụ hưởng mà không qua thủ tục nào, tạo thanh khoản ngay lập tức khi người đứng đầu gia đình không còn.
Quan trọng hơn, theo ông, là từ khóa “tự động”. Mọi cơ chế cần được thiết kế để vận hành tự động: tài sản đưa vào quỹ tín thác với điều lệ rõ ràng thì đến hạn quỹ chi trả cho người được chỉ định; tiền đặt trong bảo hiểm thì khi sự kiện xảy ra, công ty bảo hiểm chuyển tiền cho người thụ hưởng; di chúc giao cho luật sư thì đến thời điểm, luật sư công bố và thực hiện ý nguyện của gia đình mà không cần sự can thiệp của các thành viên. Khi một người qua đời, trong hoàn cảnh tang gia, không ai đủ tâm trí xử lý các vấn đề pháp lý phức tạp; việc của luật sư là thực thi, còn việc của người kế nghiệp là điều hành doanh nghiệp.
Tiến Vũ