El Niño tác động thế nào đến cân bằng cung - cầu điện?
El Niño tác động thế nào đến cân bằng cung - cầu điện?
Lúc 13h50 ngày 24/06/2026, công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đạt 58,456 MW, tăng 13.5% so với cùng kỳ năm 2025 và vượt kỷ lục 58,103MW vừa được thiết lập ngày 26/051. Đầu tháng 7, mực nước tại nhiều hồ thủy điện lớn trên sông Đà vẫn thấp hơn mực nước dâng bình thường từ 10 đến gần 19m.
Hai diễn biến này cùng xuất hiện trong bối cảnh El Niño, hiện tượng nước biển bề mặt vùng xích đạo trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nóng lên bất thường, được cơ quan khí tượng thủy văn đánh giá có cường độ tương đương, thậm chí có thể mạnh hơn đợt 2015-2016, thuộc nhóm mạnh nhất kể từ năm 19503.
El Niño tác động đồng thời lên cung - cầu điện
El Niño là pha nóng của ENSO, hiện tượng dao động giữa đại dương và khí quyển tại vùng xích đạo Thái Bình Dương, xảy ra khi nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương tăng cao bất thường. Với ngành điện, El Niño đáng chú ý ở chỗ có thể tác động đồng thời lên cả hai phía của cân bằng cung - cầu điện.
Ở phía cầu, nhiệt độ tăng cao khiến nhu cầu sử dụng điều hòa tăng cả về thời gian và tần suất. Trên quy mô toàn cầu, điều hòa nhiệt độ là một trong những nhóm thiết bị dân dụng có tác động đáng kể đến nhu cầu điện, đặc biệt khi mức sử dụng tăng đồng thời tại hàng trăm triệu hộ gia đình.
Theo phân tích công bố ngày 10/07/2026 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu điện toàn cầu cho làm mát không gian đã tăng 50% kể từ năm 2015, lên khoảng 2,900TWh mỗi năm (terawatt giờ, đơn vị đo sản lượng điện; 1TWh tương đương 1 tỷ kWh), cao hơn tổng nhu cầu điện của cả Liên minh châu Âu. Nhu cầu làm mát đóng góp khoảng 14% vào mức tăng nhu cầu điện toàn cầu kể từ năm 2015, riêng khu vực Trung Đông và Bắc Phi là 25%4.
Cũng theo IEA, dù chỉ chiếm 10% điện năng tiêu thụ hằng năm, nhu cầu làm mát lại chiếm tới 30% nhu cầu điện lúc cao điểm. Điều này khiến tác động của nhu cầu làm mát tập trung mạnh vào những thời điểm phụ tải cao, thường là các buổi chiều nắng nóng.
Trong kịch bản phân tích độ nhạy, IEA giả định El Niño 2026-2027 đạt cường độ mạnh và các đợt thời tiết cực đoan tương tự lặp lại mỗi ba năm sau đó. khi đó, nhu cầu điện cho làm mát toàn cầu vào năm 2035 sẽ cao hơn khoảng 700TWh so với kịch bản chính sách hiện hành (STEPS). Hơn 60% mức tăng thêm này đến từ việc người tiêu dùng mua điều hòa nhanh hơn, phần còn lại đến từ việc tăng thời gian sử dụng các thiết bị hiện có5.
Nếu chỉ dừng ở phía cầu, bài toán đã đủ khó. Nhưng El Niño còn tác động sang phía cung theo hướng ngược lại. Báo cáo cập nhật giữa năm 2026 của IEA về thị trường điện toàn cầu nhận định về đợt El Niño mạnh hơn dự kiến trong năm 2026 có thể đẩy nhu cầu điện toàn cầu tăng thêm do nhu cầu làm mát. El Niño thường làm giảm sản lượng thủy điện và điện gió, đặc biệt tại các khu vực như Mỹ Latinh và Đông Nam Á, buộc hệ thống điện phụ thuộc nhiều hơn vào than và khí để tránh thiếu hụt6.
Cơ chế phía sau việc thủy điện suy giảm khá dễ hình dung nếu coi mỗi hồ thủy điện như “bể tiết kiệm nước” khổng lồ. Nước mưa và nước thượng nguồn đổ về được tích lại, sau đó xả qua tua-bin để phát điện khi hệ thống cần. El Niño làm lượng mưa suy giảm trên diện rộng và kéo dài nhiều tháng, khoản tiết kiệm đổ vào bể mỗi ngày ít đi, trong khi hệ thống vẫn cần rút ra lượng điện tương đương, thậm chí nhiều hơn, để đáp ứng nhu cầu làm mát đang tăng. Đây là điều khiến El Niño trở thành biến số đặc biệt với an ninh cung cấp điện, không đơn giản là đợt nắng nóng gây thiếu điện tạm thời, mà làm lệch cả hai vế của phương trình cung - cầu trong cùng khoảng thời gian.
Áp lực lên hệ thống điện Việt Nam
Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, El Niño hình thành và duy trì từ tháng 6/2026, sau khi chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño3.4 đạt ngưỡng +0.5°C trong tháng 5 và tăng lên khoảng +0.7°C vào đầu tháng 67. Cùng thời điểm, cơ quan khí tượng thủy văn ước tính xác suất El Niño đạt cường độ rất mạnh vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027 ở mức 60-65%, có thể tương đương sự kiện 2015-2016, một trong những đợt mạnh nhất kể từ năm 19508.
Các bản tin sau đó tiếp tục cho thấy El Niño mạnh lên. Đầu tháng 8, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia đánh giá El Niño có khoảng 90% khả năng đạt cường độ mạnh đến rất mạnh trong giai đoạn tháng 8-10/20269. Giữa tháng 8, chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño3.4 trong tuần thứ hai của tháng đạt +1.8°C; xác suất El Niño duy trì ở mức mạnh đến rất mạnh vào giai đoạn tháng 9-11/2026 được nâng lên 100%, trong đó khả năng đạt cường độ rất mạnh khoảng 93%10.
Áp lực từ phía cầu đã thể hiện rõ trong nửa đầu năm 2026, khi hệ thống điện quốc gia liên tiếp lập kỷ lục công suất cực đại. Ngày 23/05, công suất cực đại toàn quốc đạt 53,512MW, rồi lập kỷ lục mới 57,120MW vào ngày 25/05. Đến ngày 26/05, công suất toàn hệ thống tiếp tục lập đỉnh mới ở mức 58,103MW, cao hơn 5.7% so với mức đỉnh năm 2025. Riêng miền Bắc, công suất cực đại ngày 26/5 đạt 29,716MW, tăng 26.4% so với cùng kỳ năm trước11.
Ngày 24/06, hệ thống tiếp tục lập kỷ lục mới với công suất cực đại 58,456MW, tăng 13.5% so với cùng kỳ và cao hơn 6.4% so với kỷ lục vận hành của cả năm 2025; cùng thời điểm, phụ tải miền Bắc đạt 29,970MW, tăng 13.3%12. Đến 22h15 cùng ngày, công suất cực đại miền Bắc lần đầu vượt mốc 30,000 MW, đạt 30,209MW13.
Theo EVN, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống trong 6 tháng đầu năm 2026 đạt 171.54 tỷ kWh, tăng 9.9% so với cùng kỳ năm 2025. Sản lượng điện truyền tải cùng kỳ ước đạt 138.2 tỷ kWh, tăng 10.8%14. Trong đợt nắng nóng cuối tháng 6, công suất khả dụng của các nguồn nhiệt điện suy giảm khoảng 1,800MW và có thể lên tới 2,000MW nếu nắng nóng tiếp tục kéo dài15.
Ở phía cung, điều kiện nguồn nước đã cho thấy những dấu hiệu kém thuận lợi từ đầu mùa khô. Đầu tháng 5/2026, mực nước hồ Hòa Bình ở mức 112.4m, thấp hơn mực nước dâng bình thường hơn 4m. Trong khi đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự báo từ tháng 5 đến hết năm 2026, tổng lượng dòng chảy đến các hồ Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình và Bản Chát trên lưu vực sông Đà có thể thiếu hụt 10-30% so với trung bình nhiều năm; riêng giai đoạn tháng 5-7, thiếu hụt được dự báo 10-25%16.
Đến ngày 10/07/2026, số liệu giám sát của EVN cho thấy lưu lượng nước về hồ Hòa Bình đạt 4,377 m3/s, Sơn La đạt 4,082 m3/s và Lai Châu đạt 1,438 m3/s. Tuy nhiên, mực nước tại ba hồ này vẫn thấp hơn mực nước dâng bình thường lần lượt khoảng 13m, gần 19m và hơn 10m. Một số hồ khác ghi nhận mức chênh lệch lớn hơn, như Bản Vẽ tại Bắc Trung Bộ thấp hơn tới 30m, trong khi Trung Sơn và Khe Bố chỉ còn thấp hơn mực nước dâng bình thường chưa đến 1m. So với cùng thời điểm trong 5 năm gần nhất, mực nước hồ Hòa Bình năm 2026 ở mức104 m, cao hơn năm El Niño mạnh 2023 (khoảng 102m) và năm 2024, khi El Niño đã suy yếu (103.2m), nhưng thấp hơn năm trung tính 2025 (105.5m) và năm La Niña 2022 (106.7m)17. So sánh này cho thấy điều kiện nguồn nước năm 2026 chưa xuống mức của năm 2023, nhưng vẫn kém thuận lợi hơn những năm có điều kiện ENSO trung tính hoặc La Niña.
Kinh nghiệm vận hành năm 2023 cho thấy rủi ro khi nguồn nước cạn kiệt đúng lúc phụ tải tăng cao. Đầu tháng 6/2023, hồ Lai Châu và Sơn La xuống dưới mực nước chết (mức thấp nhất còn có thể vận hành an toàn), nhiều hồ khác tiệm cận mức này, và hệ thống điện miền Bắc được dự báo thiếu hụt khoảng 4,350MW18.
Trong đợt cao điểm cuối tháng 5/2026, đường dây 500kV mạch 3 Quảng Trạch - Phố Nối được khai thác ở mức cao để truyền tải điện từ miền Trung và miền Nam ra hỗ trợ miền Bắc. Trong các ngày 23-27/05, tổng công suất truyền tải từ miền Trung ra miền Bắc có thời điểm đạt 4,500MW; vào lúc cao điểm, riêng đường dây 500 kV mạch 3 đảm nhận 56% tổng công suất truyền tải trên hành lang Bắc - Nam, với công suất duy trì quanh 2,500 MW19.
Diễn biến trong phần còn lại của năm 2026 phụ thuộc nhiều vào giai đoạn chuyển mùa và tích nước cuối năm, thời điểm có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng bảo đảm nguồn nước cho mùa khô 2027. Kinh nghiệm từ bão Yagi tháng 9/2024 cho thấy quá trình này không hoàn toàn diễn ra theo lịch cố định. Khi hoàn lưu bão gây mưa lớn, nhiều hồ như Tuyên Quang, Lai Châu, Hòa Bình, Thác Bà và Bản Vẽ phải mở cửa xả để điều tiết20. Vì vậy, thời điểm chuyển từ chế độ ưu tiên phòng lũ sang tích nước cần căn cứ vào diễn biến thực tế tại từng lưu vực.
Kinh nghiệm từ các hệ thống điện khác
Việt Nam không phải quốc gia duy nhất chịu áp lực đồng thời từ nhu cầu điện tăng và nguồn thủy điện suy giảm trong các đợt El Niño.
Tại Colombia, thủy điện chiếm 77% cơ cấu nguồn điện, khiến hệ thống phụ thuộc lớn vào điều kiện thủy văn. Theo báo cáo tình huống do Hội đồng Năng lượng Thế giới (World Energy Council) công bố năm 2019, trong đợt El Niño 2015-2016, lượng mưa tại Colombia giảm 40% so với mức bình thường, khiến mực nước tại các hồ thủy điện giảm 60-70% so với những năm bình thường. Giá điện giao ngay tăng từ 30-50 USD/MWh lên hơn 400 USD/MWh.
Cùng giai đoạn, vụ hỏa hoạn tại Guatapé, nhà máy thủy điện lớn nhất nước với công suất 560 MW, khiến mức dự trữ nước trong các hồ đập tiếp tục giảm từ 41% khi El Niño bắt đầu xuống còn 26%. Cộng dồn các yếu tố, hệ thống ghi nhận mức thiếu hụt 200 MW vào tháng 4/2016. Chi phí phát điện trong đợt El Niño cao gần gấp 7 lần bình thường, vượt xa mức giá trần được quy định trước đó, khiến các doanh nghiệp nhiệt điện chịu khoản lỗ ngắn hạn ước tính 250 triệu USD. Chính phủ Colombia đồng thời triển khai chương trình “Apagar paga” (tiết kiệm điện được thưởng), khuyến khích người dân tiết giảm ít nhất 5% điện năng tiêu thụ hằng ngày21.
Mỹ cho thấy cơ chế tương tự ở mức độ khác, dù nguyên nhân không đến từ El Niño. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), mùa đông ấm bất thường năm 2014-2015 khiến lượng tuyết tích tụ tại Washington và Oregon, khu vực thuộc Tây Bắc Thái Bình Dương nơi thủy điện chiếm tỷ trọng lớn, giảm mạnh. Sản lượng thủy điện mùa hè năm 2015 của khu vực thấp hơn 32% so với trung bình 5 mùa hè trước đó, buộc hệ thống tăng huy động điện khí. Riêng tháng 7/2015, sản lượng điện từ khí đốt tại khu vực này đạt 3,307 ngàn MWh, tăng 53% so với cùng kỳ năm 201422.
Tại Nam Mỹ, ngoài Colombia, sản lượng thủy điện tại Brazil và Ecuador cũng suy giảm trong đợt El Niño 2015-2016, khi khu vực trải qua một trong những đợt hạn hán nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ23. Báo cáo thường niên của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (IRENA) về tài nguyên năng lượng tái tạo và nhu cầu năng lượng năm 2024, công bố tháng 1/2026, cũng ghi nhận sản lượng thủy điện tại Nam Mỹ, đặc biệt Brazil và Paraguay, bị kìm hãm do điều kiện khô hạn kéo dài và nhiệt độ cao. Diễn biến này cho thấy rủi ro đối với thủy điện có thể tái diễn trong các giai đoạn khí hậu bất lợi, thay vì chỉ xuất hiện ở một sự kiện riêng lẻ24.
Nhìn chung, các trường hợp quốc tế trên cho thấy cơ chế tương tự tại Việt Nam, khi El Niño làm lượng mưa suy giảm, mức độ ảnh hưởng đến an ninh cung cấp điện phụ thuộc đáng kể vào tỷ trọng thủy điện trong cơ cấu nguồn của từng hệ thống, cũng như khả năng huy động các nguồn điện thay thế trong thời gian nguồn nước bị hạn chế.
------
1. https://www.evn.com.vn/d/vi-VN/news/Nang-nong-gay-gat-tieu-thu-dien-toan-quoc-lai-lap-ky-luc-moi-vao-ngay-2462026-60-12-508670
2. https://nangluongvietnam.vn/muc-nuoc-ho-thuy-dien-dau-thang-72026-tin-hieu-tich-cuc-truoc-mua-lu-hay-bien-so-lon-trong-van-hanh-cuoi-nam-36353.html
3. https://vnexpress.net/el-nino-2026-co-the-manh-nhat-trong-hon-70-nam-5086716.html
4. https://www.iea.org/commentaries/cooling-a-hotter-world-el-nino-meets-strong-growth-in-global-electricity-demand
5. https://www.iea.org/commentaries/cooling-a-hotter-world-el-nino-meets-strong-growth-in-global-electricity-demand
6. https://iea.blob.core.windows.net/assets/3c66a000-244c-4efb-aaeb-cda33eb833da/ElectricityMid-YearUpdate2026.pdf
7. https://thanhnien.vn/el-nino-2026-manh-ky-luc-nang-nong-khoc-liet-bao-lu-di-thuong-185260614221755297.htm
8. https://baochinhphu.vn/chu-dong-xay-dung-kich-ban-ung-pho-voi-nguy-co-sieu-el-nino-cuoi-nam-2026-102260619140911788.htm
9. https://dantri.com.vn/thoi-tiet/el-nino-xuat-hien-du-bao-so-ngay-nang-nong-gia-tang-va-luong-mua-thieu-hut-20260805124416848.htm
10. https://bnews.vn/thang-9-11-el-nino-tiep-tuc-duy-tri-cuong-do-manh-den-rat-manh-voi-xac-suat-100/433013.html
11. https://mekongasean.vn/giu-an-toan-he-thong-dien-quoc-gia-truoc-dot-cao-diem-nang-nong-55676.html
12. https://www.evn.com.vn/d/vi-VN/news/Nang-nong-gay-gat-tieu-thu-dien-toan-quoc-lai-lap-ky-luc-moi-vao-ngay-2462026-60-12-508670
13. https://baophapluat.vn/ky-luc-phu-tai-lien-tiep-bi-pha-va-no-luc-dang-ghi-nhan-cua-nganh-dien.html
14. https://evn.com.vn/d/vi-VN/news/Tinh-hinh-hoat-dong-6-thang-dau-nam-2026-muc-tieu-nhiem-vu-cong-tac-6-thang-cuoi-nam-2026-60-142-508837
15. https://petrotimes.vn/nang-nong-day-phu-tai-mien-bac-tien-sat-moc-ky-luc-31000-mw-742608.html
16. https://vtcnews.vn/el-nino-co-the-sap-xuat-hien-thuy-dien-lam-gi-truoc-mua-kho-2026-khac-nghiet-ar1015616.html
17. https://nangluongvietnam.vn/muc-nuoc-ho-thuy-dien-dau-thang-72026-tin-hieu-tich-cuc-truoc-mua-lu-hay-bien-so-lon-trong-van-hanh-cuoi-nam-36353.html
18. https://congthuong.vn/duoi-muc-nuoc-chet-nhieu-nha-may-thuy-dien-van-phai-phat-dien-257220.html
19. https://nangluongvietnam.vn/mo-hinh-du-bao-moi-ve-el-nino-va-cac-tac-dong-den-cung-cau-dien-viet-nam-phan-tich-2462026-36219.html
20. https://nangluongvietnam.vn/el-ni-o-2026-2027-voi-cuong-do-rat-manh-va-bai-toan-tich-nuoc-chu-dong-xa-an-toan-phat-dien-co-chon-loc-36539.html
21. https://www.worldenergy.org/assets/downloads/El_ni%C3%B1o_Colombia_-Extreme_weather_conditions_SEP2019.pdf
22. https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=24012
23. https://www.eenews.net/articles/how-a-super-el-nino-could-disrupt-renewable-energy/
24. https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Jan/IRENA_WMO_PAR_Year-in-review_2024_2025.pdf
Nguyễn Nhiều Lộc