Đô thị lưỡng cư: Khi ngôi nhà học cách bơi cùng con nước

Đô thị lưỡng cư: Khi ngôi nhà học cách bơi cùng con nước

Mùa lũ năm 2011, tại làng Maasbommel bên sông Maas của Hà Lan, hàng chục ngôi nhà vẫn ở nguyên vị trí thay vì phải di dời. Khi nước dâng, các căn nhà từ từ nổi lên theo mực nước, có căn cao tới 5.5m so với vị trí ban đầu. Khi nước rút, chúng hạ xuống và trở về vị trí cũ. Các cột thép cắm sâu xuống đất giúp giữ nhà ổn định trong quá trình nâng lên và hạ xuống.

Đây là những ngôi nhà lưỡng cư đầu tiên của Hà Lan. Công trình được xây dựng theo cách tiếp cận “nhường chỗ cho dòng sông”, thay vì tìm cách ngăn hoàn toàn nước lũ. Gần hai thập kỷ sau, ý tưởng tương tự được triển khai tại Bangladesh và bắt đầu được nhắc đến ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Đô thị lưỡng cư là gì?

Đô thị lưỡng cư (amphibious urbanism) là cách quy hoạch để nhà ở và công trình thích ứng với nước dâng, thay vì tìm cách ngăn nước bằng đê, kè.

Có hai loại công trình chính. Nhà nổi (floating house) thường xuyên nổi trên mặt nước, giống một chiếc thuyền lớn được neo cố định. Trong khi đó, nhà lưỡng cư (amphibious house) phần lớn thời gian vẫn nằm trên nền đất khô như nhà thông thường. Bên dưới nhà là khối móng bê tông rỗng, hoạt động như một thân tàu. Khi nước dâng, khối móng tạo lực nổi và nâng toàn bộ ngôi nhà lên. Các cột thép cắm sâu xuống đất có tác dụng dẫn hướng, giúp ngôi nhà không bị trôi dạt. Hệ thống điện, nước và gas được kết nối bằng các ống mềm có khả năng co giãn theo mực nước^[1].

Cách làm này gắn với chương trình Ruimte voor de Rivier – tạm dịch là “nhường chỗ cho dòng sông” – được Hà Lan triển khai sau hai trận lũ lớn năm 1993 và 1995. Thay vì chỉ tiếp tục nâng cao đê, Chính phủ Hà Lan dành một số khu vực ven sông làm nơi chứa nước tạm thời khi lũ về, đồng thời hạn chế xây dựng công trình kiên cố tại những khu vực này.

Trong bối cảnh đó, ý tưởng về nhà lưỡng cư được phát triển, nếu không thể xây nhà cố định trên những vùng đất có nguy cơ ngập, công trình có thể được thiết kế để nâng lên theo mực nước khi lũ đến và hạ xuống khi nước rút.

Theo Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA), khoảng 60% diện tích Hà Lan nằm dưới mực nước biển. Vì vậy, với một quốc gia có lịch sử lâu dài thích ứng với nước, những ngôi nhà “biết bơi” mang ý nghĩa đặc biệt, bên cạnh giá trị của một giải pháp kỹ thuật^[2].

Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt với một bài toán tương tự, nhưng phức tạp hơn do nhiều yếu tố tác động đồng thời. Một nghiên cứu công bố giữa năm 2025 trên ScienceDirect cho thấy vùng châu thổ rộng 39,000 km², nơi sinh sống của 18 triệu người, đang chịu áp lực từ cả phía thượng nguồn lẫn bên dưới mặt đất.

Các đập thủy điện trên thượng nguồn làm suy giảm khoảng 70-83% lượng phù sa về đồng bằng, và mức giảm có thể lên tới 96% nếu toàn bộ các công trình theo quy hoạch được xây dựng. Khai thác cát tiếp tục làm thay đổi lòng dẫn, với mức hạ thấp đáy sông có thể lên tới 15cm mỗi năm. Trong khi đó, khai thác nước ngầm là một trong những nguyên nhân chính thúc đẩy sụt lún đất. Tốc độ sụt lún tại một số khu vực hiện đạt khoảng 5-6 cm/năm, cao hơn đáng kể so với mức dưới 3 cm/năm trong giai đoạn 2006-2010.

Đáng chú ý, nghiên cứu ước tính mực nước biển tại khu vực này đang tăng khoảng 1,5-2 cm/năm. Khi tốc độ sụt lún đất lớn hơn đáng kể tốc độ nước biển dâng, cao độ tương đối của bề mặt đồng bằng so với mực nước biển tiếp tục giảm. Điều này làm gia tăng nguy cơ ngập và khiến bài toán thích ứng trở nên cấp thiết hơn.

Trong bối cảnh đó, tư duy sống chung với lũ đang được giới nghiên cứu xem xét như một hướng tiếp cận phù hợp đối với các khu vực trũng và thường xuyên chịu ngập ở Việt Nam. Tuy nhiên, mức độ khả thi của các mô hình như đô thị lưỡng cư vẫn cần được đánh giá trên cơ sở điều kiện thủy văn, địa chất, quy hoạch và chi phí đầu tư cụ thể của từng khu vực.

Từ Hà Lan đến Bangladesh đến Việt Nam

Maasbommel là nơi mô hình nhà lưỡng cư được thử nghiệm thực tế đầu tiên. Trong giai đoạn 2004-2005, nhà phát triển Dura Vermeer cùng hai công ty kiến trúc - kỹ thuật đã xây dựng 32 căn nhà lưỡng cư và 14 căn nhà nổi.

Để được cấp phép xây dựng trong vùng có nguy cơ ngập, các căn nhà phải đáp ứng một số yêu cầu về an toàn, trong đó có khả năng nâng lên tối thiểu 5.5m, bảo đảm lối thoát hiểm ngay cả khi công trình đang nổi và tuân thủ Luật Nước của Hà Lan.

Khả năng thích ứng của mô hình này được kiểm chứng trong thực tế vào năm 2011, khi mực nước sông Maas dâng cao và các căn nhà lưỡng cư lần đầu nổi lên theo nước. Hệ thống hoạt động ổn định, không phát sinh sự cố đáng kể và nhận được phản hồi tích cực từ cư dân^[3].

Tuy nhiên, thành công về kỹ thuật chưa đồng nghĩa với khả năng thương mại hóa. Do là dự án đầu tiên, nhiều hạng mục phải thiết kế và chế tạo riêng, khiến giá bán mỗi căn lên khoảng 320,000 euro, cao hơn đáng kể mức giá nhà bình quân toàn quốc 222,000 euro vào năm 2005.

Việc tiếp cận tín dụng cũng gặp trở ngại. Các ngân hàng Hà Lan khi đó còn dè dặt với hình thức cho vay mua nhà thông thường do chưa rõ tư cách pháp lý của công trình, nằm giữa bất động sản và phương tiện nổi. Vấn đề này kéo dài đến năm 2014, khi Hội đồng Nhà nước Hà Lan phán quyết rằng tư cách pháp lý của công trình được xác định theo mục đích sử dụng, thay vì phương thức xây dựng^[4].

Ngay cả tại những khu nhà nổi đã vận hành ổn định ở Amsterdam như IJburg's Waterbuurt và Schoonschip, chi phí xây dựng vẫn cao hơn khoảng 10% so với nhà truyền thống, theo Climate-ADAPT^[5].

Ở phía bên kia đại dương, Bangladesh tìm cách tiếp cận với chi phí thấp và phù hợp hơn với điều kiện của người dân địa phương. Tại Sirajganj, ven sông Jamuna, dự án CORE Bangladesh do Viện IHE Delft của Hà Lan phối hợp với Đại học Kỹ thuật và Công nghệ Bangladesh thực hiện, với tài trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Hà Lan thông qua chương trình “Các châu thổ đô thị hóa của thế giới”. Thay vì sử dụng các cấu kiện chuyên dụng có chi phí cao, nhóm nghiên cứu tận dụng vật liệu sẵn có tại địa phương, trong đó có cả chai nhựa bỏ đi, để cải tạo nhà hiện hữu thành nhà lưỡng cư giá rẻ. Song song đó, dự án phát triển một phiên bản có tiêu chuẩn cao hơn dành cho các hộ gia đình có điều kiện.

Thiết kế còn tích hợp công trình vệ sinh nổi có thể di chuyển theo ngôi nhà và kết cấu đủ chắc để đặt khung dệt thủ công. Nhờ đó, người dân có thể tiếp tục sinh hoạt và duy trì sinh kế trong thời gian lũ thay vì phải di dời hoàn toàn. Sau dự án thử nghiệm, Cơ quan Kỹ thuật Chính quyền địa phương Bangladesh đã chuẩn bị ngân sách để xây dựng thêm 10 căn nhà tương tự^[6].

Bangladesh cũng mở rộng cách tiếp cận này từ nhà ở sang các công trình phục vụ cộng đồng. Từ năm 2002, tổ chức Shidhulai Swanirvar Sangstha đã vận hành 56 phương tiện nổi chạy bằng năng lượng mặt trời, được sử dụng làm trường học, thư viện, phòng khám và trung tâm đào tạo trên sông, theo dữ liệu công bố trên nền tảng của Công ước khung Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC). Mô hình này xuất phát từ thực tế khoảng một phần ba diện tích Bangladesh bị ngập trong mỗi mùa mưa lũ, và tỷ lệ này có thể lên tới hai phần ba trong những năm xảy ra lũ lớn^[7].

Còn tại Việt Nam, hình thức thích ứng với mưa lũ theo cách truyền thống thực ra không mới. Nhà sàn, nhà nổi đã xuất hiện từ lâu trong đời sống của người dân ven sông ở Đồng bằng sông Cửu Long, dù chưa được phát triển thành một giải pháp quy hoạch chính thức.

Về mặt chính sách và chương trình quốc tế, Ngân hàng Thế giới đang tài trợ Dự án Chống chịu khí hậu tổng hợp và sinh kế bền vững Đồng bằng sông Cửu Long (ICRSL) với tổng vốn 387 triệu USD, trong đó 310 triệu USD từ nguồn vốn ưu đãi IDA, mang lại lợi ích cho hơn một triệu người dân^[8]. Song song, trong giai đoạn 2019-2022, công ty tư vấn Hà Lan Haskoning sử dụng nguồn vốn của World Bank để xây dựng Quy hoạch tổng thể vùng Đồng bằng sông Cửu Long theo cách “xây dựng cùng tự nhiên”, phù hợp với tinh thần Nghị quyết 120.

Tại sự kiện trao đổi kinh nghiệm do World Bank tổ chức vào tháng 12/2025, mô hình kết hợp rừng ngập mặn với nuôi tôm sinh thái tại Cà Mau tiếp tục được giới thiệu như một ví dụ về thích ứng với điều kiện tự nhiên^[9].

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ các chương trình này hiện tập trung vào giải pháp dựa vào thiên nhiên và kết hợp hạ tầng xanh - xám, chưa có dự án nhà ở lưỡng cư quy mô lớn nào được ghi nhận chính thức tại Việt Nam.

Còn việc mở rộng ý tưởng này sang khu công nghiệp hay hạ tầng sản xuất nổi trên mặt nước thì sao? Đến nay, đây vẫn chủ yếu là khả năng trên lý thuyết. Climate-ADAPT cho rằng quy mô của công trình lưỡng cư về nguyên tắc có thể mở rộng từ một căn nhà lên cả khu dân cư, thậm chí một thành phố nổi hoàn chỉnh. Tuy nhiên, chưa có công trình chính thức nào về một khu công nghiệp nổi đã được xây dựng và vận hành[10]. Vì vậy, đây nên được xem là một hướng nghiên cứu và phát triển cho tương lai, thay vì một mô hình có thể áp dụng rộng rãi trong ngắn hạn.

Việt Nam có thể đi theo con đường nào?

Nếu nhìn từ điều kiện thực tế, Việt Nam có lẽ phù hợp hơn với hướng đi của Bangladesh thay vì sao chép mô hình Hà Lan. Nhà sàn, nhà nổi dân gian đã tồn tại từ lâu ở Đồng bằng sông Cửu Long, tạo ra nền tảng nhất định về vật liệu, kỹ thuật và tập quán sử dụng. Vì vậy, hướng khả thi hơn là nâng cấp những hình thức nhà ở sẵn có bằng hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, thay vì xây dựng hoàn toàn mới theo mô hình có chi phí cao như tại Hà Lan.

Maasbommel cho thấy ngay cả ở một quốc gia có năng lực tài chính và kỹ thuật cao, dự án tiên phong vẫn phải đối mặt với chi phí lớn và những vướng mắc về tín dụng, pháp lý. Nếu Việt Nam đưa công nghệ đắt tiền vào ứng dụng mà không tính đến khả năng chi trả ngay từ khâu thiết kế, chi phí đầu tư có thể trở thành rào cản lớn, làm giảm khả năng nhân rộng của giải pháp.

Hợp tác quốc tế có thể giúp rút ngắn quá trình thử nghiệm. Quan hệ hợp tác Việt Nam - Hà Lan đã được thúc đẩy thông qua Quy hoạch tổng thể vùng Đồng bằng sông Cửu Long do Haskoning thực hiện với nguồn vốn của World Bank, cùng các công cụ hỗ trợ ra quyết định số hóa cho khu vực. Đây có thể là nền tảng để nghiên cứu và thí điểm nhà lưỡng cư tại Việt Nam, theo hướng tương tự CORE Bangladesh: tiếp nhận công nghệ và kinh nghiệm từ Hà Lan nhưng điều chỉnh thiết kế, vật liệu và chi phí cho phù hợp với điều kiện địa phương.

Tuy nhiên, có ba nhóm rào cản cần được tính đến ngay từ đầu. Thứ nhất là chi phí. Tại Hà Lan, nhà lưỡng cư vẫn có chi phí cao hơn nhà truyền thống khoảng 10-40% tùy dự án. Với mức thu nhập thấp hơn đáng kể tại Việt Nam, khoảng cách này sẽ là trở ngại lớn nếu không có cơ chế hỗ trợ tài chính^[11].

Thứ hai là pháp lý. Tranh luận kéo dài tại Hà Lan về việc xác định nhà nổi là bất động sản hay phương tiện cho thấy một công nghệ mới có thể tạo ra những vấn đề pháp lý mà hệ thống hiện hành chưa có câu trả lời. Tại Việt Nam, quy định liên quan đến đất đai, xây dựng và công trình trên mặt nước cũng chưa có khung pháp lý cụ thể cho nhà lưỡng cư. Đáng chú ý, Quyết định 21/2025/QĐ-TTg, ban hành ngày 04/07/2025 và có hiệu lực từ 22/08/2025, quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh để tiếp cận tín dụng, trái phiếu xanh, nhưng chưa có nhóm riêng cho công trình lưỡng cư hoặc công trình nổi trên mặt nước. Đây vẫn là một khoảng trống cần được xem xét nếu loại hình này được thí điểm^[12].

Thứ ba là quy hoạch và quản lý. Từ tháng 3/2025, Bộ Xây dựng được hợp nhất với Bộ Giao thông vận tải và tiếp nhận các chức năng liên quan đến phát triển đô thị. Đây sẽ là một trong những đầu mối quan trọng nếu Việt Nam xây dựng cơ chế thí điểm cho loại hình công trình này.

Bên cạnh đó là khả năng tiếp nhận của thị trường. Nghiên cứu của Đại học Kỹ thuật Delft về Maasbommel cho thấy nhóm quan tâm đến nhà lưỡng cư chủ yếu là những người có trình độ học vấn cao và đã sở hữu nhà riêng. Ngay tại Hà Lan, nơi mô hình này được phát triển, nhà lưỡng cư vẫn chưa trở thành một loại hình nhà ở đại chúng^[13].

Vì vậy, lộ trình phù hợp với Việt Nam nên bắt đầu ở quy mô nhỏ, chẳng hạn một cụm nhà ở hoặc trường học tại khu vực thường xuyên chịu ngập. Những dự án thử nghiệm như vậy có thể giúp đánh giá đồng thời độ an toàn, chi phí, khả năng vận hành, khung pháp lý và mức độ chấp nhận của cộng đồng trước khi mở rộng.

[1] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/adaptation-options/floating-and-amphibious-housing

[2] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/case-studies/amphibious-housing-in-maasbommel-the-netherlands

[3] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/case-studies/amphibious-housing-in-maasbommel-the-netherlands

[4] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/case-studies/amphibious-housing-in-maasbommel-the-netherlands

[5] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/adaptation-options/floating-and-amphibious-housing

[6] https://iddrr.undrr.org/drr-community-voices/bangladesh-living-floods-floating-houses

[7] https://unfccc.int/climate-action/momentum-for-change/activity-database/momentum-for-change-solar-powered-floating-schools

[8] https://www.preventionweb.net/news/viet-nam-climate-resilience-and-sustainable-livelihoods-mekong-delta

[9] https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/12/10/from-coastal-risks-to-resilience-sharing-lessons-from-viet-nam-s-mekong-delta

[10] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/adaptation-options/floating-and-amphibious-housing

[11] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/adaptation-options/floating-and-amphibious-housing

[12] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tien-te-Ngan-hang/Quyet-dinh-21-2025-QD-TTg-xac-nhan-du-an-dau-tu-thuoc-danh-muc-phan-loai-xanh-650735.aspx

[13] https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/metadata/case-studies/amphibious-housing-in-maasbommel-the-netherlands

Nguyễn Nhiều Lộc

FILI