Khu công nghiệp xanh không đắt hơn nếu tính từ bản vẽ đầu tiên
Khu công nghiệp xanh không đắt hơn nếu tính từ bản vẽ đầu tiên
Khu công nghiệp xanh không nhất thiết đắt hơn nếu được tính từ bản quy hoạch đầu tiên, và phế thải của nhà máy này có thể trở thành nguyên liệu của nhà máy khác khi các doanh nghiệp chịu chia sẻ dữ liệu, theo các chuyên gia.
Tăng trưởng bền vững với chi phí bao nhiêu, ai đầu tư, ai vận hành và ai trả tiền cho hạ tầng xanh là những câu hỏi được đặt ra tại phiên Đối thoại giải pháp "Giải pháp tạo lợi thế cạnh tranh cho KCN thế hệ mới", của Diễn đàn Bất động sản công nghiệp Việt Nam 2026 (VIPF 2026).
Bốn nhóm hạ tầng phải có từ bản vẽ
Theo ông Phạm Đăng An, Phó tổng giám đốc Vũ Phong Energy Group, khu công nghiệp cần chuyển từ bán quỹ đất sang cung cấp năng lực vận hành toàn diện.
Bà Nguyễn Trâm Anh - Quản lý Dự án quốc gia Chương trình Khu công nghiệp sinh thái toàn cầu (GEIPP) tại Việt Nam của Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) nhận định khu công nghiệp thế hệ mới là một hệ sinh thái sản xuất vận hành theo nguyên tắc kinh tế tuần hoàn, sử dụng tài nguyên hiệu quả và sản xuất sạch hơn. Hệ sinh thái này có khả năng chống chịu trước áp lực bên ngoài, đồng thời tích hợp đổi mới sáng tạo, dữ liệu lớn, AI và chuyển đổi số. UNIDO đã phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) hỗ trợ nhiều địa phương chuyển đổi khu công nghiệp truyền thống sang mô hình này.
Bà chỉ ra bốn nhóm hạ tầng cần đưa vào ngay từ khâu quy hoạch. Nhóm đầu tiên là chuyển dịch năng lượng. Theo khung quốc tế của UNIDO, tỷ lệ năng lượng tái tạo của khu công nghiệp sinh thái phải cao hơn mức trung bình quốc gia, với chất lượng và độ ổn định đủ để thu hút bán dẫn, điện tử, công nghệ cao.
Thứ hai là hạ tầng cho cộng sinh công nghiệp và kinh tế tuần hoàn, kết nối doanh nghiệp trong khu với nhau, với khu vực lân cận và khu dân cư. Trong đó, tuần hoàn và tái sử dụng nước là ưu tiên nằm trong tầm tay nhà phát triển hạ tầng.
Thứ ba là hạ tầng quản trị và quan trắc phát thải carbon, với quy chế thu thập và chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp thứ cấp và chủ đầu tư để hướng tới Net Zero. Cuối cùng là hạ tầng logistics tích hợp.
Điểm nghẽn lớn nhất, theo bà, là cộng sinh công nghiệp vẫn khó triển khai trên thực tế do thiếu quy định pháp lý và hướng dẫn cụ thể, dù chính sách ngày càng cởi mở.
Thiết kế cho doanh nghiệp của 100 năm sau
Ông Prescott Gaylord - , Giám đốc Phát triển bền vững khối Kho vận khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Công ty DSV cho rằng lợi thế cạnh tranh còn nằm ở khả năng thích ứng. Ông lấy ví dụ các nhà sản xuất muốn giảm phát thải vận tải bằng xe tải điện, kéo theo nhu cầu trạm sạc. Một khu công nghiệp chỉ đáp ứng tiêu chuẩn hiện tại sẽ đầu tư trạm sạc ở mức tối thiểu. Khu công nghiệp muốn thích ứng lâu dài cần thiết kế theo mức cao nhất, để hạ tầng vẫn đáp ứng được khi trung tâm dữ liệu hay doanh nghiệp công nghệ pin thế hệ mới xuất hiện.
Theo ông, câu hỏi cốt lõi là khu công nghiệp được thiết kế cho 10, 50 hay 100 năm, bởi nó sẽ phục vụ 3 đến 4 thế hệ doanh nghiệp với nhu cầu chưa thể đoán trước. Thay vì chạy theo chứng nhận Vàng hay Bạch Kim, nhà phát triển nên tối ưu chu trình nước, nâng tỷ lệ năng lượng tái tạo vượt mức trung bình quốc gia và xây công trình tiết kiệm năng lượng. Khi mức tiêu thụ nền đã thấp, bất kỳ ngành nào vào khu cũng có thể vận hành bền vững.
Tầm nhìn dài hạn còn mở rộng ra bên ngoài hàng rào. Ông Prescott khuyến nghị tôn trọng dòng chảy tự nhiên của nước và giữ hệ sinh thái xung quanh. Ông cũng khuyên tránh dùng hàng rào an ninh cắt ngang lối đi hay sinh kế của cư dân địa phương. Khu công nghiệp hòa nhập với cộng đồng sẽ có khả năng chống chịu tốt hơn trong dài hạn.
Phế thải nhà máy này, nguyên liệu nhà máy kia
INSEE là ví dụ về doanh nghiệp xi măng, ngành công nghiệp truyền thống, áp dụng kinh tế tuần hoàn từ hàng chục năm trước. Ông Đào Nguyên Khánh - Trưởng bộ phận Phát triển bền vững và Truyền thông doanh nghiệp, INSEE Việt Nam cho biết doanh nghiệp dùng xỉ thép từ ngành thép, tro bay từ nhiệt điện làm nguyên liệu, đồng thời đồng xử lý các dòng chất thải phù hợp làm nhiên liệu thay thế.
Từ kinh nghiệm này, ông đưa ra hai kiến nghị. Thứ nhất là nhà quy hoạch cần hiểu chuỗi giá trị giữa các ngành để bố trí những nhà máy liên quan gần nhau. Nhà máy xi măng của INSEE tại Thị Vải trước đây phải nhập xỉ thép từ Nhật Bản hoặc mua từ Hòa Phát ở Quảng Ngãi. Nay nhà cung cấp CHS tại Khu công nghiệp Mỹ Xuân, cách nhà máy chưa đầy 10 km, giúp nguồn cung ổn định, giảm chi phí và phát thải từ vận tải.
Thứ hai là xây dựng cơ sở thu hồi tài nguyên (MRF) trong hoặc giữa hai, ba khu công nghiệp liền kề. Tại đây, một đơn vị chuyên trách phân loại và cung cấp từng dòng chất thải cho các nhà máy tái chế. Theo ông, nhiều nhà đầu tư sẵn sàng làm hạ tầng MRF nếu có quy hoạch và cấp phép rõ ràng. Nếu bỏ lỡ khâu quy hoạch, các nhà máy đã chọn sai vị trí sẽ tốn nhiều chi phí logistics để kết nối về sau.
Ông Trần Nhật Ninh - Phó tổng giám đốc CTCP Nhựa Thiếu niên Tiền Phong (HOSE: NTP), đại diện doanh nghiệp có ba nhà máy trong các khu công nghiệp và cung cấp vật tư hạ tầng ngành nước, cũng cho rằng năng lực cộng sinh công nghiệp là điều còn thiếu nhất. Các doanh nghiệp trong cùng khu thiếu dữ liệu về dòng nguyên liệu đầu vào và phế liệu đầu ra của nhau. Ông chỉ ra ba nguyên nhân gồm thiếu thông tin minh bạch về dòng vật chất nội bộ, thiếu cơ chế pháp lý đủ mạnh và thiếu niềm tin giữa các doanh nghiệp.
Không đắt hơn, chỉ cần nghĩ từ đầu
Trả lời câu hỏi về rào cản khi đưa chiến lược bền vững vào thực tế, ông Prescott - Giám đốc Phát triển bền vững khối Kho vận khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Công ty DSV, kể lại câu chuyện tại Mỹ trong khủng hoảng tài chính 2008. Khi Chính phủ tung gói kích thích cho các dự án sẵn sàng thi công, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) hỏi các nhà phát triển liệu đạt chuẩn LEED có làm đội ngân sách hay không. Hầu hết trả lời họ có thể xây cùng diện tích theo chuẩn LEED mà không tốn thêm chi phí. Khi được hỏi vì sao không đề xuất từ đầu, câu trả lời là chưa từng có ai yêu cầu.
"Rào cản của thiết kế sinh thái nằm ở việc chúng ta không nghĩ đến nó ngay từ đầu. Khi được tích hợp sớm, phát triển bền vững không làm tăng chi phí", ông Prescott nói.
Với dữ liệu và AI, ông cho rằng chuyên gia bền vững cần được giải phóng khỏi việc thu thập số liệu, viết báo cáo thủ công. Dữ liệu nên trở thành công cụ vận hành để phát hiện lãng phí và ra quyết định tốt hơn. Vận hành xuất sắc là dùng ít tài nguyên hơn để tạo nhiều giá trị hơn, cũng chính là định nghĩa của phát triển bền vững.
Lợi ích của việc làm từ đầu thể hiện rõ ở phía doanh nghiệp thuê đất. Ông Ninh cho biết các nhà máy hiện phải tự đầu tư hệ thống xử lý nước thải sơ bộ và đường ống đạt chuẩn trước khi xả về trạm tập trung, tự lắp đường ống cấp nước nội bộ, tự kéo đường dây trung thế, trạm biến áp và trang bị máy phát dự phòng. Nếu khu công nghiệp tích hợp đồng bộ các hạ tầng này, doanh nghiệp được lợi ba điều. Chi phí đầu tư ban đầu giảm mạnh. Thời gian đưa nhà máy vào vận hành được rút ngắn nhờ tiết kiệm khâu lập đánh giá tác động môi trường và xây công trình phụ trợ. Chi phí vận hành và bảo trì dài hạn cũng được tối ưu.
Theo bà Trâm Anh, "kiến trúc sư trưởng" của hệ sinh thái này là nhà phát triển hạ tầng, người tổ chức không gian sản xuất và sinh hoạt trong khu ngay từ đầu. Khi đứng ra cung cấp dịch vụ trọn gói như cấp điện, cấp nước, xử lý nước thải đến tận nhà xưởng và tư vấn cộng sinh công nghiệp, chủ đầu tư có thêm nguồn thu ngoài tiền thuê đất và giữ chân doanh nghiệp lâu dài. Với dịch vụ phức tạp, họ có thể thuê đơn vị chuyên nghiệp vận hành cho toàn khu.
* Khu công nghiệp "xanh", nhà máy vẫn "xám": Đâu là điểm nghẽn?
* Mô hình cộng sinh công nghiệp: Nền tảng phát triển kinh tế tuần hoàn trong khu công nghiệp
Thu Minh