Chuyển đổi số ngân hàng: AI và dữ liệu là "chìa khóa" định hình dịch vụ tài chính
Chuyển đổi số ngân hàng: AI và dữ liệu là "chìa khóa" định hình dịch vụ tài chính
Việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số trong ngành ngân hàng không chỉ hướng đến mục tiêu hiện đại hóa hệ thống, mà cốt lõi là phải mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.
Tại Diễn đàn Ngân hàng Bán lẻ Việt Nam 2026 với chủ đề “Ngân hàng tương lai cùng AI: tái định hình dịch vụ và hệ sinh thái tài chính” ngày 30/09, ông Chu Khánh Lân - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo - Thống kê, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã chia sẻ nội dung “Chuyển đổi số ngành Ngân hàng - Đòn bẩy thực hiện tài chính toàn diện tại Việt Nam”.
Ông Chu Khánh Lân - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo - Thống kê, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chia sẻ tại sự kiện ngày 30/09/2026.
|
Khoảng cách nhỏ nhưng thách thức thu hẹp rất lớn
Giai đoạn 2026 - 2030, chuyển đổi số và tài chính toàn diện được nhìn nhận sẽ ngày càng gắn bó chặt chẽ với nhau. Nếu như trước đây, chuyển đổi số chỉ là là câu chuyện số hóa hoạt động ngân hàng, thì nay yêu cầu đặt ra rộng hơn nhiều. Dữ liệu và AI đang dần trở thành những công cụ để nâng cao năng lực quản trị, đổi mới sản phẩm, giảm thiểu chi phí xã hội và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ cho người dân.
Nhìn vào nền tảng hiện tại, Việt Nam hiện có khoảng 89% người từ 15 tuổi trở lên sở hữu tài khoản thanh toán, trong khi giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã đạt mức gấp nhiều lần GDP. Các giao dịch qua mã QR ghi nhận mức tăng trưởng bình quân 100% mỗi năm trong suốt 5 năm qua. Đáng chú ý, hơn 90% giao dịch ngân hàng hiện được thực hiện trên kênh số và độ phủ thông tin tín dụng đối với người trưởng thành đã đạt trên 70%.
Đến năm 2030, mục tiêu quốc gia đặt ra là 95% người trưởng thành có tài khoản giao dịch và ít nhất 75% có lịch sử tín dụng. Nhìn vào các chỉ số hiện tại, ông Lân cho rằng khoảng cách để đạt đến mục tiêu này không lớn về mặt con số. Tuy nhiên, thách thức nằm ở chỗ phần lớn những người chưa được phục vụ đều thuộc các nhóm khó tiếp cận, bao gồm người cao tuổi, người dân ở vùng sâu vùng xa và các doanh nghiệp siêu nhỏ. Để thu hẹp khoảng cách này, các giải pháp công nghệ số cần được thiết kế đặc thù, tinh tế và bám sát nhu cầu thực tiễn của nhóm yếu thế mới có thể phát huy hiệu quả.
Lời giải cho bài toán rào cản từ khung phân tích 4 tầng
Hiện nay, khung chính sách về tài chính toàn diện và chuyển đổi số đã có sự hội tụ rõ nét. Quyết định số 928/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ song hành với các chiến lược quốc gia về dữ liệu, Đề án 06 và đặc biệt là Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 (có hiệu lực từ tháng 5/2026). Sự cộng hưởng này cho phép việc ứng dụng AI và chuyển đổi số tháo gỡ được 3 rào cản lớn nhất của tài chính toàn diện là khoảng cách địa lý, rào cản chi phí và sự bất cân xứng thông tin. Đặc biệt, AI giúp các tổ chức tín dụng phục vụ được những khách hàng chưa có lịch sử tài chính, đáp ứng các giao dịch giá trị nhỏ của doanh nghiệp siêu nhỏ với mức chi phí vận hành tối ưu.
Để hệ thống vận hành thông suốt, ông Chu Khánh Lân đề xuất khung phân tích hệ thống gồm 4 tầng. Lớp nền tảng đầu tiên là hạ tầng số, bao gồm thể chế, hệ thống định danh, cơ sở dữ liệu quốc gia và mạng lưới thanh toán dùng chung. Dựa trên nền tảng đó, tầng thứ 2 đóng vai trò là cơ chế truyền dẫn - nơi AI phát huy sức mạnh rõ nét nhất thông qua quá trình định danh điện tử, phân phối đa kênh, số hóa dòng tiền và sự liên thông dữ liệu giữa các công ty công nghệ tài chính, viễn thông với ngân hàng.
Từ cơ chế truyền dẫn khép kín này, hệ thống sẽ tạo ra kết quả ở tầng thứ 3 là sự cải thiện trực tiếp về khả năng tiếp cận, tối ưu hóa chi phí, tăng tính phù hợp và đảm bảo an toàn giao dịch cho người dùng. Đích đến cuối cùng ở tầng thứ 4 là nâng cao khả năng chống chịu của người dân trước các biến động tài chính, giúp họ quản lý dòng tiền thông minh, tiếp cận nguồn vốn chính thức và thu hẹp hiệu quả khoảng cách chênh lệch giữa các tầng lớp trong xã hội.
Nhận diện và hóa giải các nguy cơ "loại trừ số"
Dù mang lại những cơ hội lớn, việc ứng dụng công nghệ không tự động đem lại kết quả tích cực và có thể làm phát sinh các nguy cơ "loại trừ số". Thách thức đầu tiên đến từ khoảng cách số về thiết bị, khả năng kết nối mạng và kỹ năng sử dụng công nghệ của người dân. Cùng với đó là những rủi ro phát sinh trong quá trình xác thực, khi các sai lệch về dữ liệu sinh trắc học có thể tự động loại bỏ những người dùng hoàn toàn hợp lệ ngay từ bước gia nhập hệ thống. Tình trạng gian lận, lừa đảo công nghệ cao hay nguy cơ rò rỉ dữ liệu cá nhân cũng đang trở thành điểm nghẽn lớn làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng.
Nghiêm trọng hơn, việc phụ thuộc vào công nghệ có thể dẫn đến sự thiên vị của thuật toán, vô hình trung tạo ra sự phân biệt đối xử và loại bỏ nhóm khách hàng dễ bị tổn thương, hành vi đã bị nghiêm cấm trong Luật Trí tuệ nhân tạo. Kèm theo đó là nguy cơ thiếu trách nhiệm giải trình và sự phụ thuộc quá mức vào cơ sở hạ tầng thông tin của bên thứ 3. Nhận diện rõ 8 yếu tố rủi ro này không đồng nghĩa với việc làm chậm lại quá trình chuyển đổi số, mà là cơ sở bắt buộc để ngành ngân hàng thiết kế các giải pháp bao trùm, an toàn hơn và có trách nhiệm ngay từ vạch xuất phát.
Chính sách bao trùm và sự gắn kết của hệ sinh thái
Để công nghệ thực sự phục vụ tài chính toàn diện, ông Chu Khánh Lân đưa ra định hướng chính sách tập trung vào tính bao trùm ngay từ khâu thiết kế giải pháp. Mọi ứng dụng số và AI từ cơ quan quản lý đến các tổ chức tín dụng đều phải đánh giá kỹ lưỡng tác động đối với các nhóm đối tượng ưu tiên. Mặc dù kênh giao dịch số được ưu tiên phát triển, hệ thống bắt buộc phải duy trì sự hỗ trợ trực tiếp từ con người để xử lý các trường hợp ngoại lệ hoặc sự cố hệ thống. AI được ứng dụng phải là AI có trách nhiệm, đảm bảo nguồn dữ liệu chuẩn xác, thuật toán minh bạch, giải thích được và cho phép người dùng có quyền khiếu nại. Cùng với đó, hệ thống cần tuân thủ các chuẩn mực kết nối mở, đẩy mạnh giáo dục tài chính số gắn liền với bảo vệ người tiêu dùng và liên tục đổi mới phương pháp đo lường để kịp thời nhận diện những nhóm người có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.
Quá trình này đòi hỏi sự chung tay của một hệ sinh thái toàn diện. Các cơ quan quản lý Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hạ tầng dữ liệu, hoàn thiện hành lang pháp lý, đồng thời vận hành các cơ chế thử nghiệm nhằm cân bằng giữa khuyến khích đổi mới và kiểm soát rủi ro. Các tổ chức tín dụng và công ty công nghệ tài chính chịu trách nhiệm phát triển sản phẩm phù hợp, minh bạch hóa chi phí và tích cực tham gia chia sẻ dữ liệu. Chiều ngược lại, các cá nhân, hộ kinh doanh cũng cần chủ động chuẩn hóa dòng tiền và làm quen với thanh toán số để xây dựng lịch sử tài chính, từ đó mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn vốn.
Cát Lam