TP.HCM - Kinh tế biển đánh thức vùng cửa ngõ hàng hải
Lời tòa soạn: Trong phát biểu chỉ đạo, định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị Trung ương 3, khoá XIV vừa qua, có một ý vốn được ông tái khẳng định “xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, hội nhập hiệu quả”; mà cụ thể, là “nâng cao năng lực nội sinh”.
Hai trong 4 bước chuyển chiến lược được người đứng đầu Đảng gợi ý đó là quản trị thống nhất không gian phát triển, phát huy hiệu quả nguồn lực quốc gia và xác lập mô hình phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người.
Soi chiếu TP.HCM, trong bản quy hoạch “trăm năm” với các bước chuyển chiến lược quan trọng lần này, nổi lên hai lĩnh vực nhưng tựu trung thành một hướng phát triển, đó là không gian biển gắn với kinh tế biển và thiết kế, sản xuất thiết bị không người lái (UAV) gắn với không gian kinh tế tầm thấp. Nó thể hiện rõ sức bật của TP trong điều kiện không gian phát triển mới là “thế kỷ đại dương” và “kỷ nguyên” của công nghệ - đều hội tụ trong thông điệp phát triển tại Hội nghị Trung ương 3.
TP.HCM - Kinh tế biển đánh thức vùng cửa ngõ hàng hải
Cũng trong phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, đó là “Nội dung sơ kết thực hiện Nghị quyết số 18, ngày 16/6/2022 của Trung ương khóa XIII; xác định quan điểm sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan, cùng nội dung tổng kết thực hiện Nghị quyết số 36, ngày 22/10/2018 của Trung ương khóa XII và ban hành Nghị quyết của Trung ương về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh phải được xem xét trong tư duy quản trị thống nhất lãnh thổ”.
Và nhấn mạnh “Biển là không gian sinh tồn, phát triển và bảo vệ chủ quyền; phải được quản trị tổng hợp, kết nối với đất liền, cảng biển, logistics và các hành lang kinh tế và hợp tác quốc tế”.
Như vậy, sau hơn 8 năm thực hiện Nghị quyết 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, từ nhận thức biển là tài nguyên vô giá nên đã có không ít biểu hiện khai thác quá mức đến nhìn nhận biển là không gian sinh tồn, không gian phát triển chiến lược gắn với tương lai quốc gia.
Nếu trước đây, với tư duy khai thác sẽ đặt câu hỏi chúng ta đang lấy được bao nhiêu dầu, đánh bắt bao nhiêu cá, xây thêm bao nhiêu khu du lịch thì với chuyển đổi mới, bằng tư duy kiến tạo, câu hỏi là Việt Nam sẽ đứng ở đâu trong mạng lưới hàng hải toàn cầu, doanh nghiệp Việt tham gia mắt xích nào của chuỗi logistics quốc tế và công nghệ của kinh tế đại dương mà chúng ta sở hữu?
Trong thế kỷ được coi là thế kỷ của đại dương, lợi thế quốc gia không còn nằm ở diện tích đất liền hay tài nguyên dưới lòng đất, mà ở khả năng tổ chức và làm chủ các dòng chảy toàn cầu về hàng hóa, vốn, công nghệ, dữ liệu và năng lượng được hội tụ trên biển.
TP.HCM sau hợp nhất (bao gồm Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu) từ ngày 1/7/2025 đã chính thức làm được điều mà trước đây không thể, đó là xóa bỏ sự chia cắt hành chính ngay tại vùng cửa ngõ hàng hải quan trọng nhất đất nước. Lần đầu tiên, đô thị dịch vụ – tài chính lớn nhất cả nước, thủ phủ công nghiệp với khoảng 60 khu công nghiệp, cụm cảng nước sâu tốt nhất Việt Nam và khoảng 320 km bờ biển cùng tiềm năng năng lượng ngoài khơi nằm trong một thực thể quy hoạch và điều hành thống nhất.
Năm 2024, cụm cảng Cái Mép – Thị Vải thông qua 152 triệu tấn hàng hóa, chiếm khoảng 34% tổng lượng container cả nước; 9 tháng đầu năm 2025, sản lượng container tàu mẹ đạt 5,6 triệu TEU, tăng 18% so với cùng kỳ. Cụm cảng hiện có 51 tuyến dịch vụ, trong đó 37 tuyến quốc tế đi thẳng châu Á, châu Âu, châu Mỹ; và theo Chỉ số hiệu suất cảng container (CPPI) do Ngân hàng Thế giới và S&P Global công bố, Cái Mép – Thị Vải xếp thứ 7 thế giới về hiệu suất khai thác, trên nhiều cảng lớn của châu Á và châu Âu.
Nhưng giới hạn cũng nằm ngay ở đây: một cảng đứng thứ 7 thế giới về hiệu suất vận hành, song kinh tế biển của vùng vẫn phát triển theo hướng “nâu”: cảng chủ yếu làm nhiệm vụ bốc xếp; khu thương mại tự do chưa vận hành; các ngành dịch vụ hàng hải cao cấp như tài chính, bảo hiểm, pháp lý, môi giới tàu biển vắng bóng; hạ tầng năng lượng tái tạo và LNG chưa đồng bộ; cơ chế thu hút nhà đầu tư chiến lược toàn cầu còn thiếu. Phần lớn giá trị gia tăng của chuỗi hàng hải đi qua Cái Mép hôm nay vẫn nằm ở Singapore, Hong Kong hay các trung tâm dịch vụ nước ngoài.
Do đó, khi đã xác định “không gian hành chính không thể giới hạn tư duy phát triển” và “Đất đai, biển, đô thị, hạ tầng, tài nguyên, dữ liệu phải được nhìn trong một chỉnh thể, tổ chức theo chiến lược quốc gia, lợi thế vùng, hiệu quả tổng thể” (theo Trung ương 3) thì TP.HCM với vị thế mới của mình đang đứng trước vận hội lớn.
Đó là việc hướng tới xây dựng thành cửa ngõ giao thương quốc tế – nơi hội tụ cảng trung chuyển, trung tâm logistics, tài chính, dịch vụ hàng hải, khu thương mại tự do và đô thị biển kết nối trực tiếp với mạng lưới kinh tế toàn cầu.
Trong Dự thảo Luật Phát triển Đô thị sắp trình Quốc hội đã thiết kế trọn bộ công cụ thể chế cho mô hình này: cơ chế cảng mở Cái Mép – Cần Giờ cho phép hàng hóa, tàu thuyền luân chuyển liên thông trong toàn cụm cảng như một cảng thống nhất; thành lập Khu thương mại tự do và khu logistics tích hợp; phát triển dịch vụ giá trị cao; và hình thành Trung tâm công nghiệp năng lượng quốc gia.
Cùng với đó là các dự án động lực như Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ; cụm cảng Cái Mép – Thị Vải hướng tới công suất trên 15 triệu TEU/năm trước 2030 với luồng tàu 200,000 DWT; khu thương mại tự do gắn cảng dự kiến đóng góp thêm 1.5–2% GRDP khi vận hành ổn định; điện gió ngoài khơi đặt mục tiêu 3–5 GW trước 2030.
Rõ ràng, đó là cách chúng ta chuẩn bị căn cơ và đầy đủ cho con đường chuyển từ kinh tế biển khai thác sang kinh tế biển xanh dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững mà thế giới đang theo đuổi.
Cụ thể hơn, từ TP.HCM, không gian biển phải được quy hoạch, phân vai và điều phối ở tầm quốc gia, chấm dứt tình trạng mỗi địa phương một cảng, một khu kinh tế cạnh tranh lẫn nhau. Bài học hợp nhất ba địa phương tại vùng Đông Nam Bộ cho thấy: khi ranh giới hành chính không còn cắt ngang không gian kinh tế, hiệu quả tổng thể lập tức thay đổi.
Với các số liệu đã được kiểm chứng, vùng Cần Giờ – Cái Mép – Vũng Tàu xứng đáng được xác lập là trung tâm kinh tế biển quốc gia đầu tiên, là “Global Gate” của Việt Nam ra Thái Bình Dương – Ấn Độ Dương; các vùng biển trọng điểm khác như Hải Phòng – Quảng Ninh hay Đà Nẵng – Chân Mây được phân vai bổ trợ trong một bàn cờ thống nhất.
Việc Quốc hội sớm xem xét, thông qua các thiết chế cảng mở, khu thương mại tự do, dịch vụ giá trị cao và trung tâm công nghiệp năng lượng trong dự thảo Luật Phát triển Đô thị không chỉ là câu chuyện của một địa phương. Đó là việc chuẩn hóa bộ công cụ thể chế của quốc gia biển, để sau khi kiểm nghiệm tại TP.HCM có thể nhân rộng cho các trung tâm biển khác.
Phát triển biển phải “xanh” ngay từ thiết kế, được đo đếm bằng các chỉ tiêu cụ thể: tỷ trọng giá trị gia tăng dịch vụ trong doanh thu cảng biển, tỷ lệ năng lượng tái tạo ven biển, diện tích hệ sinh thái biển được bảo tồn – trong đó khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ phải được xác định là vùng đệm sinh thái không thể đánh đổi của chính trung tâm kinh tế biển quốc gia.
Quốc Học