Big Tech và quyền lực trong kỷ nguyên AI
Big Tech và quyền lực trong kỷ nguyên AI
Internet thường được hình dung như một không gian phi biên giới, nơi thông tin lưu chuyển tự do và quyền lực trở nên phân tán. Nhưng thực tế lại ít “vô hình” hơn thế nhiều. Dưới đáy đại dương, hàng trăm nghìn kilômét cáp quang vẫn lặng lẽ vận hành như những tuyến đường huyết mạch của nền kinh tế số - phần lớn đi dọc theo những hành lang đã được định hình từ các đường cáp điện tín từ hơn một thế kỷ trước, khi các đế quốc thực hiện chiến lược kiểm soát biển cả để kiểm soát thông tin và khai thác thuộc địa.
Điều hiện nay đã thay đổi, không phải ở tính cách địa lý của mạng lưới, mà là chính là chủ thể của quyền lực. Ngày nay, các tập đoàn công nghệ như Google, Microsoft, Meta, Alibaba hay Amazon, được giới công nghệ gọi tên như các Big Tech, không chỉ vận hành nền tảng số, mà còn đầu tư trực tiếp vào hạ tầng, dữ liệu và năng lực tính toán - những yếu tố đang trở thành nền móng của trí tuệ nhân tạo (AI). Không kiểm soát lãnh thổ theo nghĩa truyền thống, nhưng họ lại nắm giữ những “hạ tầng vô hình” mà toàn bộ nền kinh tế hiện đại ngày càng phụ thuộc.
Quyền lực mới này có thể được hiểu rõ hơn nếu tách thành bốn lớp, chồng lên nhau và củng cố lẫn nhau.
Thứ nhất là hạ tầng vật lý. Trái với hình dung phổ biến, internet không phải là một “đám mây” phi vật chất. Nó dựa trên hệ thống cáp quang biển, trạm cập bờ và các trung tâm dữ liệu khổng lồ. Trong hai thập niên qua, Big Tech ngày càng tham gia sâu vào việc xây dựng và sở hữu các tuyến cáp này, thay vì chỉ thuê lại từ các nhà viễn thông. Điều đó giúp họ không chỉ giảm chi phí mà còn kiểm soát trực tiếp “đường đi” của dữ liệu - một lợi thế chiến lược trong bối cảnh lưu lượng toàn cầu bùng nổ.
Thứ hai là năng lực tính toán (compute). AI, đặc biệt là các mô hình lớn, đòi hỏi lượng tài nguyên tính toán khổng lồ, được cung cấp thông qua các hệ thống điện toán đám mây. Hạ tầng này có mức độ tập trung rất cao, chủ yếu nằm trong tay một số ít doanh nghiệp. Việc tiếp cận compute vì thế không còn là một điều hiển nhiên, mà trở thành một dạng “tài nguyên chiến lược” - tương tự như năng lượng trong các nền kinh tế công nghiệp trước đây. Ai kiểm soát được compute, người đó có lợi thế quyết định trong cuộc đua AI.
Thứ ba là dữ liệu. Nếu thế kỷ 19 gắn với việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, thì thế kỷ 21 chứng kiến sự nổi lên của một loại “tài nguyên” mới: dữ liệu hành vi, dữ liệu giao dịch, dữ liệu ngôn ngữ. Các nền tảng như Meta Platforms hay TikTok tích lũy khối lượng dữ liệu khổng lồ về hành vi, về cách con người tương tác, tiêu dùng và biểu đạt. Những dữ liệu này không chỉ có giá trị thương mại, mà còn là đầu vào thiết yếu cho việc huấn luyện các mô hình AI.
Cuối cùng là lớp AI - nơi quyền lực đạt đến mức tinh vi nhất. Các mô hình ngôn ngữ lớn và hệ thống học máy không chỉ xử lý dữ liệu, mà còn “diễn giải” thế giới thay con người. Chúng định hình cách thông tin được tìm kiếm, sắp xếp và trình bày. Khi một công cụ tìm kiếm hay một trợ lý AI trả lời câu hỏi, nó không đơn thuần cung cấp dữ liệu, mà đang tham gia vào quá trình hình thành nhận thức. Đây là dạng quyền lực khó thấy nhất, nhưng cũng có thể sâu sắc nhất: quyền lực nhận thức.
Chính sự kết hợp của bốn lớp này tạo nên một cấu trúc quyền lực mới. Không giống các đế quốc trong lịch sử hiện đại, Big Tech không cần kiểm soát lãnh thổ hay thiết lập bộ máy hành chính. Quyền lực của họ mang tính hạ tầng: ai cũng có thể sử dụng, nhưng không dễ thay thế. Nó cũng mang tính nền tảng: các hoạt động kinh tế, xã hội, thậm chí chính trị ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào đó.
Tuy nhiên, việc ví von gọi các Big Tech là “đế quốc không lãnh thổ” cần được hiểu như một ẩn dụ có kiểm soát. Khác với các đế quốc theo ngữ nghĩa lịch sử, họ không có chủ quyền pháp lý, không có quân đội, và vẫn chịu sự điều tiết của các quốc gia. Những tranh luận gần đây tại Mỹ và châu Âu về chống độc quyền, bảo vệ dữ liệu cá nhân hay quản trị AI cho thấy nhà nước vẫn là một lực lượng quan trọng. Ở chiều ngược lại, các quốc gia cũng ngày càng nhận thức rõ tầm quan trọng chiến lược của hạ tầng số, từ đó tìm cách “tái khẳng định” vai trò của mình.
Điểm đáng chú ý là mối quan hệ giữa Big Tech và nhà nước không đơn thuần là đối đầu, mà mang tính đan xen. Một mặt, các tập đoàn công nghệ phụ thuộc vào môi trường pháp lý, thị trường và thậm chí sự hỗ trợ chính sách của nhà nước chính quốc. Mặt khác, chính các chính phủ cũng phụ thuộc vào hạ tầng và công nghệ do khu vực tư nhân cung cấp, đặc biệt trong các lĩnh vực như điện toán đám mây hay an ninh mạng. Sự phụ thuộc hai chiều này tạo ra một trạng thái cân bằng mong manh, nơi quyền lực được chia sẻ nhưng không hoàn toàn minh bạch.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là liệu quyền lực mới này sẽ được quản trị như thế nào. Nếu hạ tầng số và AI trở thành nền tảng của nền kinh tế và đời sống xã hội, thì việc thiết lập các nguyên tắc minh bạch, cạnh tranh và trách nhiệm giải trình trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là vấn đề công nghệ, mà là vấn đề thể chế.
Đối với các nền kinh tế đang phát triển, câu chuyện này còn mang thêm một lớp ý nghĩa. Việc phụ thuộc vào hạ tầng và nền tảng nước ngoài có thể mang lại lợi ích ngắn hạn về hiệu quả và chi phí, nhưng cũng đặt ra rủi ro dài hạn về chủ quyền số. Làm thế nào để tham gia vào hệ sinh thái toàn cầu mà không đánh mất khả năng tự chủ là một bài toán không dễ, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược và năng lực chính sách.
Có lẽ điểm tương đồng sâu sắc nhất giữa thế kỷ 19 và thế kỷ 21 không nằm ở hình thức của quyền lực, mà ở logic của nó. Khi đó, ai kiểm soát tuyến đường biển sẽ kiểm soát thương mại và thông tin. Ngày nay, ai kiểm soát hạ tầng số, dữ liệu và năng lực AI sẽ có vị thế đặc biệt trong trật tự toàn cầu.
Internet có thể khiến thế giới trở nên “phẳng” hơn về bề mặt. Nhưng ở tầng sâu, quyền lực vẫn tích tụ quanh những nút thắt chiến lược - chỉ có điều chúng không còn nằm trên bản đồ chính trị truyền thống, mà ẩn mình trong những hạ tầng vô hình mà chúng ta sử dụng mỗi ngày.
Và trong thế giới đó, “đế quốc không lãnh thổ” không chỉ là một danh xưng, mà là một cách diễn ngôn - thận trọng nhưng cần thiết - để nắm bắt sự dịch chuyển của quyền lực trong kỷ nguyên AI.
PGS. Trương Quang Thông - Trường Kinh doanh – Đại học Kinh tế TP.HCM