Khi nguồn nước trở thành biến số định giá tài sản và rủi ro tín dụng

Khi nguồn nước trở thành biến số định giá tài sản và rủi ro tín dụng

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) - vùng sản xuất lúa gạo chủ lực và đóng góp 70-80% tôm cá của Việt Nam - đang đối mặt khủng hoảng nước mang tính hệ thống. Mực nước ngầm giảm 0.3-0.5 m mỗi năm, mặt đất sụt lún trung bình 1.07 cm/năm^[1], nhanh hơn so với mức tăng mực nước biển toàn cầu. Xâm nhập mặn tiến sâu 15-20 km vào mùa khô, đe dọa gần 1 triệu ha lúa nông nghiệp^[2].

Trong bối cảnh đó, nước không còn chỉ là đầu vào sản xuất, mà đang trở thành một biến số tài chính định hình giá trị đất, chi phí vốn và rủi ro tín dụng ở cấp vùng.

Nước - Biến số kinh tế mới trong định giá tài sản

Trong nhiều thập kỷ, nước được xem như một tài nguyên dồi dào, gần như miễn phí như không khí. Các nhà đầu tư và phân tích tài chính hiếm khi cân nhắc rủi ro khan hiếm nước khi định giá một cánh đồng lúa, một nhà máy chế biến thủy sản hay một dự án bất động sản. Tuy nhiên, quan điểm này đang thay đổi nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu - được thúc đẩy bởi chính những đổi mới trong hệ thống tài chính quốc tế.

Báo cáo năm 2025 của OECD khẳng định rằng rủi ro nước là “yếu tố trọng yếu về mặt tài chính” đối với toàn bộ hệ thống ngân hàng - ảnh hưởng đến các kênh tín dụng, thanh khoản, thị trường và vận hành. Từ châu Âu đến châu Á, nhiều ngân hàng trung ương đã bắt đầu đưa rủi ro nước vào các bài kiểm tra căng thẳng tài chính, song hành với rủi ro carbon trong khung giám sát ổn định tài chính^[3].

Tại ĐBSCL , viễn cảnh này không còn là giả thuyết. Theo World Bank (2022), hơn 80% hệ thống cấp nước nông thôn trong vùng hiện phụ thuộc vào nguồn nước ngầm - một tài nguyên được đánh giá là hữu hạn và gần như không thể tái tạo^[4]. Nguồn nước này đang suy giảm nhanh chóng sau nhiều thập kỷ khai thác quá mức. Kết quả mô hình 3D của các nhà khoa học cho thấy, trong giai đoạn 1991-2016, việc bơm hút nước ngầm đã khiến bề mặt đất vùng châu thổ chìm trung bình khoảng 18cm^[5].

Cuộc khủng hoảng lan rộng và mang tính hệ thống. Sụt lún đất thúc đẩy xâm nhập mặn sâu hơn, đồng thời làm suy yếu hạ tầng nông thôn vốn đã mong manh. Nông dân buộc phải đầu tư hệ thống tưới tiêu phức tạp, chi phí cao hơn; các doanh nghiệp chế biến thủy sản phải đảm bảo nguồn nước sạch ổn định cho sản xuất. Với nhà đầu tư, câu hỏi “Nước có sẵn không?” giờ đây không còn là yếu tố phụ - mà trở thành yếu tố quyết định khả năng trả nợ của dự án nhà máy hay trang trại.

World Bank ước tính khan hiếm nước toàn cầu có thể làm suy giảm 6% GDP châu Á vào 2050 nếu không hành động kịp thời^[6] - và với ĐBSCL, nơi nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn, tác động còn nghiêm trọng hơn.

Sự thay đổi nhận thức này khiến các tổ chức tài chính quốc tế coi rủi ro nước ngang hàng rủi ro carbon trong khung ESG. Các quỹ đầu tư châu Âu nay đánh giá cường độ sử dụng nước khi xét duyệt dự án nông sản. Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) áp dụng chỉ số an ninh nước quốc gia) trong chấm điểm tín dụng xanh - đo lường mức độ rủi ro nước của doanh nghiệp. Công cụ này tạo khác biệt rõ rệt: doanh nghiệp cùng doanh thu nhưng ở vùng khan hiếm nước có thể chịu chi phí vốn cao hơn hoặc khó tiếp cận vốn xanh.

Khi nước trở thành rủi ro tín dụng và biến số đầu tư

Bộ Nông nghiệp và Môi trường báo cáo mực nước ngầm suy giảm 0.2-0.3 m/năm ở nhiều khu vực (2020)^[7].

Mức độ nghiêm trọng hơn ở các điểm nóng đô thị: TPHCM đang sụt lún trung bình 2-5 cm/năm^[8].​ Đây có thể là kết quả của nhiều yếu tố tác động như dịch chuyển kiến tạo, tác động do khai thác nước ngầm, nền đất yếu, gia tăng tải trọng tĩnh (các khu nhà cao tầng) và tải trọng động (đường sắt đô thị)…

BIDV hiện đã tích hợp đánh giá rủi ro ESG (bao gồm quản lý nước) theo chuẩn mực quốc tế của Moody's và IFC nhằm tăng cường quản lý rủi ro tín dụng. Vietcombank đã nâng tỷ trọng tín dụng xanh lên 3.7% tổng dư nợ, trong đó 10.4% danh mục được phân bổ cụ thể cho quản lý nước bền vững, cho thấy rủi ro nước trở thành một trong những yếu tố để đánh giá rủi ro tín dụng^[9].

Tại Kenya, World Bank hỗ trợ WASREB áp dụng WaterCAT đánh giá tín dụng cho 43 đơn vị cung cấp nước[10]. Ở Nam Phi, WRC triển khai Corporate Water Risk Framework yêu cầu doanh nghiệp lớn (Sasol, Anglo-American) cải thiện hiệu quả sử dụng nước để giảm rủi ro tài chính^[11]. Những doanh nghiệp phụ thuộc nước cao phải nâng cao quản lý nguồn nước để duy trì hạng tín dụng và tránh chi phí vốn tăng thêm.

Tại ĐBSCL, hệ quả này sẽ rất sâu sắc. Các dự án nuôi tôm lớn ở Cà Mau - nơi xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng - phải lập kế hoạch chi phí cho hệ thống xử lý nước phức tạp, đẩy cao chi phí vốn^[12]. Các ngân hàng nay không chỉ xem xét doanh thu hay tài sản thế chấp, mà còn đánh giá khả năng phục hồi nước của vùng. UNDP (2024) trong báo cáo Financing Climate Resilience nhấn mạnh các quốc gia cần tái cấu trúc khung tài chính để phản ánh rủi ro nước^[13]. Với ĐBSCL - nơi nước, nông nghiệp và tín dụng liên kết chặt chẽ - nhu cầu này càng cấp bách.

Chính sách, đầu tư và “Dòng tiền nước” trên thế giới

Để hiểu hướng đi tương lai, hãy nhìn vào mô hình của Israel - quốc gia với 60% diện tích là sa mạc Negev - dẫn đầu về tái sử dụng nước thải.

Israel xử lý 90% nước thải, trong đó phần lớn được tái sử dụng phục vụ nông nghiệp^[14]. Từ những năm 2000, nước này đầu tư hơn 750 triệu USD vào hệ thống tái chế tập trung quy mô lớn, biến thách thức khan hiếm thành lợi thế cạnh tranh[15]. Bên cạnh an ninh nước tuyệt đối, Israel còn xuất khẩu 50 triệu m³/năm sang Jordan theo Hiệp ước Hòa bình 1994^[16]. Mô hình này cho thấy nước được quản lý như tài sản tài chính - với định giá, đầu tư hạ tầng và thị trường hóa - thay vì chỉ là tài nguyên miễn phí, nó trở thành công cụ tạo giá trị kinh tế vượt trội.

Hà Lan, quốc gia sống chung với lũ đã phát triển mô hình tài chính độc đáo qua Ngân hàng Nước Quốc gia (NWB Bank). NWB phát hành Trái phiếu Xanh (Water Bonds) quy mô lớn như €1 tỷ benchmark hàng năm tài trợ hạ tầng đê điều với chi phí vốn cực thấp nhờ xếp hạng AAA^[17]. Các Ban Quản lý Nước địa phương vay vốn từ NWB, chi phí hoàn trả qua thuế nước, tạo cơ chế chia sẻ rủi ro hiệu quả. Mô hình này biến an ninh lũ thành tài sản đầu tư an toàn, đầu tư hạ tầng nước tối ưu hóa chi phí vốn quốc gia.

Singapore, đảo quốc gần như không có nguồn nước tự nhiên, đã xây dựng nền kinh tế nước tuần hoàn hoàn chỉnh dựa trên bốn nguồn cung gọi là National Taps bao gồm: nước mưa địa phương, nước nhập khẩu, NEWater (nước tái chế công nghiệp) và nước khử mặn^[18]. Toàn bộ hệ thống, do Cơ quan Nước quốc gia Singapore (PUB) quản lý, vận hành theo mô hình định giá nước phản ánh đầy đủ chi phí, bao gồm cả thu gom, xử lý và tái sử dụng. Đáng chú ý, PUB còn tích hợp tư duy tuần hoàn nước vào quy hoạch khu đô thị Marina Bay - trung tâm tài chính biểu tượng của Singapore - nhằm bảo đảm mỗi công trình và dự án phát triển mới đều có khả năng tự chủ và phục hồi nguồn nước lâu dài.

Tại châu Âu, Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) đã khởi động Chương trình Phục hồi Nước (Water Resilience Programme) trị giá 15.5 tỷ euro giai đoạn 2025-2027, nhằm thúc đẩy đầu tư vào bảo vệ nguồn nước, xử lý nước thải và hạ tầng cấp nước bền vững. Chương trình này nằm trong khuôn khổ Chiến lược Phục hồi Nước của Liên minh Châu Âu, với mục tiêu huy động tổng cộng hơn 40 tỷ euro vốn đầu tư toàn cầu, tăng khả năng tiếp cận nước sạch và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu trên toàn khu vực^[19].

Những mô hình này cho thấy nước là một tài sản cốt lõi có giá trị tài chính rõ ràng, thay vì chỉ được nhìn nhận như một khoản chi phí hay rủi ro bên lề.

Từ rủi ro đến cơ hội tài chính

Cho đến nay, Việt Nam đã có những bước đi đầu tiên nhưng còn khá chậm trong lĩnh vực này. Tháng 7/2025, Chính phủ ban hành Quyết định 21/2025/QĐ-TTg, thiết lập Khung phân loại xanh quốc gia - bộ tiêu chuẩn pháp lý đầu tiên, có hiệu lực từ ngày 22/08/2025^[20]. Khung này gồm 45 loại dự án thuộc 7 lĩnh vực, trong đó có quản lý tài nguyên nước được xác định là lĩnh vực ưu tiên^[21]. Tuy nhiên, khung hiện mới tập trung vào việc phân loại dự án xanh, chứ chưa mở rộng sang đánh giá và định giá rủi ro về nước - một khác biệt mang tính nền tảng. Vì thế, một dự án cấp nước sạch có thể được coi là xanh, dù chưa chắc hệ thống đó đã yêu cầu các doanh nghiệp lớn phải giảm khai thác nước ngầm hoặc tăng cường tái sử dụng nước.

Để khai mở toàn diện tiềm năng của nền kinh tế nước tại Việt Nam, cần có ba bước chuyển dịch mang tính chiến lược. Trước hết, Chiến lược tăng trưởng Xanh quốc gia - hiện đang được cập nhật - cần bổ sung chỉ số rủi ro nước của doanh nghiệp vào khung tín dụng xanh của các ngân hàng thương mại, nhằm phản ánh đúng mức độ phụ thuộc và khả năng thích ứng với nguồn nước. Một số ngân hàng như BIDV (qua nền tảng VertZéro)^[22] và Vietcombank (với danh mục tín dụng xanh đạt hơn 47,600 tỷ đồng)[23] đã triển khai các chương trình thí điểm, nhưng vẫn cần một bộ tiêu chuẩn quốc gia thống nhất để mở rộng quy mô.

Thứ hai, chính sách đầu tư công cần được định hình lại theo hướng coi an ninh nước không chỉ là vấn đề môi trường, mà là một trụ cột của hạ tầng kinh tế quốc gia. Theo đánh giá của các cơ quan phát triển quốc tế, riêng ĐBSCL cần khoảng 4 tỷ USD đầu tư cho các dự án chống xâm nhập mặn, trữ nước và tái sử dụng nước để thích ứng với biến đổi khí hậu^[24]. Dù là nguồn vốn lớn, nhưng có thể huy động thông qua hợp tác công - tư (PPP) nếu cơ chế chia sẻ rủi ro và quy mô dự án được thiết kế hợp lý. Chính phủ cũng có thể xem xét phát hành trái phiếu an ninh nước - tương tự trái phiếu xanh, nhưng tập trung cho hạ tầng nước và khả năng phục hồi - với hỗ trợ kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế như ADB, đơn vị đã triển khai các chương trình vay ưu đãi về hạ tầng nước tại Philippines^[25].

Thứ ba, và quan trọng nhất, Việt Nam cần chuyển từ tư duy nước là tài nguyên sang nước là tài sản tài chính. Điều này có nghĩa là:

Nếu thực hiện được những chuyển đổi này trong giai đoạn 2025-2030, nước có thể trở thành hạ tầng an ninh tài chính trọng yếu của quốc gia - tương đương với năng lượng hay giao thông. Khi đó, nền kinh tế sẽ  thu hút mạnh mẽ dòng vốn xanh quốc tế, giảm chi phí vốn cho các doanh nghiệp chứng minh được khả năng phục hồi nguồn nước, đồng thời hình thành một khung chính sách bền vững cho ĐBSCL  - vùng đất đang hứng chịu tác động thủy văn sâu sắc nhất của biến đổi khí hậu.

[1] https://rsisinternational.org/journals/ijrsi/view/groundwater-resources-in-the-mekong-delta-current-status-challenges-and-sustainable-approaches-under-dual-impacts

[2] https://baochinhphu.vn/gan-1-trieu-ha-lua-o-dbscl-bi-anh-huong-do-han-man-102199117.htm

[3] https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/10/embedding-water-related-risks-in-financial-stability-frameworks_ea8c0bd8/ee1757f9-en.pdf

[4] https://documents1.worldbank.org/curated/en/099081524050044173/pdf/P1743581cb824704c198ad1857a13348958.pdf

[5] https://www.mekongdeltaplan.com/storage/files/files/minderhoud-2017-environ-res-lett-12-064006.pdf?1

[6] https://www.worldbank.org/en/topic/water/publication/high-and-dry-climate-change-water-and-the-economy

[7] http://www.imh.ac.vn/files/doc/tapchibiendoikhihau/cac%20bai%20tap%20chi%20so%2016/TAP%20CHI%20BDKK%20SO%2016_bai2.pdf

[8] https://khoahocphothong.vn/toc-do-sut-lun-cua-tp-hcm-binh-quan-2-5cm-moi-nam-261072.html

[9] https://fpt-is.com/en/insights/green-credit-programs-of-commercial-banks-in-vietnam/

[10] https://thedocs.worldbank.org/en/doc/484781545085003699-0090022018/related/120Watercat0reduced0final.pdf

[11] https://www.wrc.org.za/wp-content/uploads/mdocs/KV%20265-10.pdf

[12] https://nongnghiepmoitruong.vn/ca-mau-nhan-rong-mo-hinh-nuoi-tom-tuan-hoan-quy-mo-1500-ha-d772438.html#:~:text=10.000%20h%E1%BB%99%20nu%C3%B4i.-,%E1%BA%A2nh:%20Tr%E1%BB%8Dng%20Linh.,%E1%BA%A2nh:%20Tr%E1%BB%8Dng%20Linh.

[13] https://sdgfinance.undp.org/sites/default/files/2024-11/PolicyBrief-Financing%20Climate%20Resilience-SinglePage-WebFINAL.pdf

[14] https://www.fluencecorp.com/israel-leads-world-in-water-recycling/

[15] https://smartwatermagazine.com/news/smart-water-magazine/israel-leads-way-wastewater-reuse

[16] https://avalon.law.yale.edu/20th_century/jordan_treaty_annex2.asp

[17] https://nwbbank.com/en/news/nwb-bank-issues-7-year-eur-1-billion-benchmark-water-bond

[18] https://www.chijournal.org/C375

[19] https://www.eib.org/en/press/all/2025-291-eib-group-backs-more-than-eur15-billion-in-new-investment

[20] https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=214447

[21] https://www.dfdl.com/insights/legal-and-tax-updates/vietnam-green-taxonomy-issued/

[22] https://bidv.com.vn/bidv_en/tin-tuc/tin-ve-bidv/hoi-thao-hanh-trinh-chuyen-doi-so-xanh-va-cac-giai-phap-tai-chinh

[23] https://www.vietcombank.com.vn/vi-VN/Trang-thong-tin-dien-tu/Articles/2025/07/22/20250722_VCB-ghi-danh-Top-20-VNSI

[24] https://vietnamnews.vn/environment/1506266/mekong-delta-needs-4b-to-improve-infrastructure-to-mitigate-climate-change.html

[25] https://www.adb.org/news/adb-invests-145-million-improve-water-infrastructure-philippines

[26] https://tainguyenmoitruong.gov.vn/tin-moi/202501/hoan-thien-kich-ban-nguon-nuoc-tren-6-luu-vuc-song-25818cd/

Nguyễn Nhiều Lộc

FILI