Ngành thuế Việt Nam 2025: Luật mới, cơ cấu lại theo hướng bền vững

Ngành thuế Việt Nam 2025: Luật mới, cơ cấu lại theo hướng bền vững

Năm 2025 được xem là cột mốc mang tính bước ngoặt trong lịch sử tài chính công của Việt Nam, đánh dấu sự chuyển dịch mạnh mẽ từ các biện pháp mang tính hỗ trợ - giãn, hoãn hậu đại dịch sang trạng thái tạo nguồn thu bền vững và siết chặt kỷ luật quản lý số.

Theo Cục Thuế, dự toán thu ngân sách Nhà nước năm 2025 giao cho cơ quan Thuế là gần 1.72 triệu tỷ đồng. Đến 14/12/2025, số thu đạt 2.15 triệu tỷ đồng, vượt 25% dự toán; ước đến 31/12/2025, tổng thu đạt gần 2.24 triệu tỷ đồng, vượt 30.1% dự toán và tăng 27.6% so với năm 2024.

Trong đó, thu nội địa đạt 2.19 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 98% tổng thu, vượt 31.4% dự toán. 34/34 địa phương đều hoàn thành và vượt dự toán; Hà Nội thu khoảng 631 nghìn tỷ đồng, TPHCM thu khoảng 606 nghìn tỷ đồng, tiếp tục giữ vai trò trụ cột của ngân sách quốc gia.

Tính chung giai đoạn 2021-2025, tổng thu ngân sách Nhà nước ước đạt 9.75 triệu tỷ đồng, vượt 17.5% mục tiêu Quốc hội giao; riêng số thu do cơ quan Thuế quản lý đạt trên 8.4 triệu tỷ đồng, chiếm hơn 86% tổng thu, với tốc độ tăng bình quân trên 11.5%/năm. Cơ cấu thu tiếp tục chuyển dịch theo hướng bền vững, tỷ trọng thu nội địa năm 2025 đạt 86.6%.

Qua kết quả trên có thể thấy, không còn chỉ là công cụ thu ngân sách, chính sách thuế năm 2025 với sự sửa đổi toàn diện của 3 sắc thuế trụ cột gồm Thuế Giá trị gia tăng (GTGT), Thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và Thuế Tiêu thụ đặc biệt, cùng sự tham gia quyết liệt vào sân chơi Thuế tối thiểu toàn cầu, đã tạo ra môi trường kinh doanh hoàn toàn mới với những tác động sâu rộng đến mọi mặt của nền kinh tế.

Áp thuế GTGT một số mặt hàng

Tâm điểm đầu tiên nằm ở Luật Thuế GTGT sửa đổi. Những điều chỉnh về chính sách thuế đang tác động trực tiếp đến giá cả thị trường và cấu trúc chuỗi cung ứng. Một trong những thay đổi lớn nhất là việc chuyển mặt hàng phân bón, máy móc nông nghiệp và tàu đánh bắt xa bờ từ diện không chịu thuế sang chịu mức thuế suất 5%.

Dưới góc nhìn kinh tế, đây thực chất là tin vui cho các nhà sản xuất phân bón nội địa. Trước đây, do thuộc diện không chịu thuế, các doanh nghiệp này không được khấu trừ thuế GTGT đầu vào cho các chi phí như điện, than hay vận hành, buộc họ phải hạch toán toàn bộ vào giá thành sản xuất, làm giảm sức cạnh tranh. Việc áp thuế 5% là chìa khóa gỡ nút thắt này, cho phép doanh nghiệp được khấu trừ đầu vào, từ đó có dư địa để giảm giá bán hoặc gia tăng biên lợi nhuận để tái đầu tư. Về dài hạn, nếu các doanh nghiệp nội địa tận dụng tốt cơ chế khấu trừ để hạ giá thành, người nông dân sẽ là đối tượng thụ hưởng cuối cùng nhờ nguồn cung ổn định và giá cả cạnh tranh hơn so với hàng nhập khẩu.

Song song với câu chuyện của nông nghiệp, năm 2025 cũng chấm dứt miễn thuế đối với hàng hóa nhập khẩu giá trị nhỏ qua thương mại điện tử. Việc bãi bỏ quy định miễn thuế GTGT cho các đơn hàng dưới 1 triệu đồng nhập khẩu qua các sàn xuyên biên giới đã tạo ra một hàng rào quan trọng. Hàng giá rẻ từ nước ngoài sẽ mất đi lợi thế cạnh tranh về giá khi phải chịu thêm ít nhất 10% thuế, qua đó gián tiếp bảo vệ các doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng nhỏ lẻ trong nước vốn đang điêu đứng trước cơn bão hàng giá rẻ. Đối với người tiêu dùng, điều này đồng nghĩa với việc cơn nghiện mua sắm giá rẻ online sẽ bị kiềm chế, buộc họ phải trả mức giá thực tế (bao gồm nghĩa vụ thuế) cho các món đồ gia dụng hay phụ kiện nhập khẩu.

Sự siết chặt trong công tác quản lý thuế nhờ sức mạnh của dữ liệu lớn đưa ra quy định bắt buộc các sàn thương mại điện tử phải kê khai và nộp thuế thay cho người bán hàng, thay thế hoàn toàn cơ chế tự kê khai trước đây. Điều này khiến các tổ chức hay cá nhân kinh doanh online đối mặt với cú sốc về dòng tiền khi doanh thu bị ảnh hưởng ngay tại nguồn để nộp thuế GTGT và thuế TNCN. Hệ quả tất yếu là thị trường thương mại điện tử diễn ra cuộc thanh lọc, chỉ những nhà bán hàng chuyên nghiệp, có biên lợi nhuận tốt và tuân thủ pháp luật mới có thể trụ lại, giảm thiểu tình trạng bán lỗ để lấy tương tác ảo.

Xóa bỏ thuế khoán, chuyển sang kê khai

Từ giữa năm 2025, phạm vi áp dụng thuế khoán đã thu hẹp và từ 1/1/2026 hộ kinh doanh sẽ chuyển sang phương pháp kê khai. Trước đây, cơ chế thuế khoán thường dựa trên sự thỏa thuận cảm tính, dẫn đến thất thu ngân sách và thiếu công bằng giữa các hộ kinh doanh. Việc bắt buộc các hộ kinh doanh quy mô vừa và lớn phải chuyển sang nộp thuế theo phương pháp kê khai, kết hợp với việc áp dụng triệt để hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, sẽ minh bạch hóa hoàn toàn doanh thu thực tế.

Dù vậy, đối với hàng triệu hộ kinh doanh, tác động của sự chuyển dịch này vô cùng lớn khi buộc phải từ bỏ thói quen ghi chép sổ sách thủ công để làm quen với chế độ kế toán, hóa đơn chứng từ bài bản. Chi phí ban đầu về phần mềm và nhân sự sẽ tăng lên, tạo ra áp lực sàng lọc, khiến những hộ kinh doanh nhỏ lẻ phải cân nhắc việc sáp nhập hoặc nâng cấp lên mô hình doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc chuyển sang kê khai sẽ mang lại nguồn thu thuế bền vững và tăng trưởng thực chất theo quy mô nền kinh tế, thay vì mức thu cố định. Hơn nữa, cách này tạo ra sự công bằng cần thiết giữa khu vực kinh tế hộ gia đình và khối doanh nghiệp, đồng thời giúp các hộ kinh doanh dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn ngân hàng chính thống nhờ sự minh bạch về hồ sơ tài chính.

Bên cạnh việc mở rộng cơ sở thu, chính sách thuế năm 2025 còn thể hiện rõ vai trò điều tiết hành vi tiêu dùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng thông qua dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi. Từ 1/1/2026, Chính phủ sẽ áp thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nước giải khát có đường, tăng thuế đối với rượu, bia và áp thuế tuyệt đối với thuốc lá.

Việc áp thuế tiêu thụ đặc biệt với nước giải khát có đường là một cú đánh mạnh vào ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG), buộc các ông lớn trong ngành nước giải khát phải tái cấu trúc toàn bộ danh mục sản phẩm. Xu hướng sản xuất các loại đồ uống ít đường hoặc không đường sẽ bùng nổ, kéo theo chi phí nghiên cứu và phát triển gia tăng, đồng thời thiết lập mặt bằng giá mới cho các loại nước ngọt truyền thống.

Lộ trình tăng thuế suất liên tục đối với rượu, bia và thuốc lá trong năm 2025 cũng sẽ đẩy giá các mặt hàng này lên mức cao kỷ lục, làm giảm sản lượng tiêu thụ và tác động dây chuyền đến doanh thu của ngành dịch vụ ăn uống, nhà hàng. Tuy nhiên, những biện pháp này lại tích cực cho y tế công cộng, giúp giảm thiểu gánh nặng lên quỹ bảo hiểm y tế trong dài hạn.

Nâng mức giảm trừ gia cảnh và người phụ thuộc trong Luật thuế TNCN

Trong bối cảnh siết chặt quản lý, chính sách thuế năm 2025 vẫn dành khoảng lặng cần thiết cho tầng lớp trung lưu thông qua việc điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh trong Luật Thuế TNCN. Với mức giảm trừ dự kiến nâng lên 15.5 triệu đồng cho bản thân người nộp thuế và 6.2 triệu đồng cho mỗi người phụ thuộc, gánh nặng tài chính lên người làm công ăn lương sẽ giảm đáng kể. 1 người có thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng, nuôi 1 con nhỏ, sẽ gần như không phải đóng thuế theo mức giảm trừ mới, giúp gia tăng thu nhập khả dụng thực tế.

Ở quy mô quốc tế, từ ngày 15/10/2025, Việt Nam chính thức áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu 15% đối với các doanh nghiệp FDI có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu EUR; đồng nghĩa với việc các công cụ ưu đãi thuế truyền thống như miễn, giảm thuế kịch khung từng được dùng để thu hút các đại bàng công nghệ như Samsung hay Intel sẽ không còn phát huy tác dụng. Để giải quyết thách thức này và giữ chân dòng vốn FDI chất lượng cao, cơ chế Quỹ hỗ trợ đầu tư được hình thành từ nguồn thu thuế bổ sung sẽ đi vào hoạt động. Thay vì cạnh tranh bằng giá rẻ và thuế thấp, môi trường đầu tư Việt Nam đang chuyển sang cạnh tranh bằng hệ sinh thái hỗ trợ, bao gồm việc hỗ trợ chi phí đào tạo nhân lực, chi phí nghiên cứu phát triển và đầu tư hạ tầng xanh. Đây là bước trưởng thành bắt buộc để nền kinh tế Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhìn chung, bức tranh ngành thuế năm 2025 chủ đạo là mở rộng cơ sở thuế; đảm bảo công bằng, minh bạch và hỗ trợ có chọn lọc. Những cải cách này tuy có thể tạo ra áp lực ngắn hạn về dòng tiền và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp cũng như người dân, nhưng về dài hạn lại cần thiết để cơ cấu lại ngân sách quốc gia theo hướng bền vững, giảm phụ thuộc vào nguồn thu từ tài nguyên đất đai và tạo đà cho nền kinh tế số phát triển minh bạch, hiệu quả hơn trong tương lai.

Cát Lam

FILI