Sợ truông Nhà Hồ…
Sợ truông Nhà Hồ…
Ở miền Trung có câu ca dao quen thuộc đã đi vào lòng người bao thế hệ:
Thương em anh cũng muốn vô
Sợ truông Nhà Hồ, sợ phá Tam Giang…
Phá Tam Giang ở cửa biển vùng Thừa Thiên- Huế nổi tiếng nước sâu, sông cong, mùa thu đông thường có sóng dữ, thuyền bè đi thường bị đắm; thì nhiều người đã biết. Vậy còn “truông Nhà Hồ” ở đâu mà vì sao người ta lại sợ như vậy?
Theo “Từ điển tiếng Việt” (1) thì truông là vùng đất hoang, rộng, có nhiều cây cỏ. Tuy nhiên, theo quan niệm dân gian ở Quảng Trị thì truông không chỉ là vùng đất hoang, có nhiều cây cỏ mà còn là vùng khó đi lại do cây bụi rậm rạp; còn gọi là vùng rừng. Truông Nhà Hồ nằm ở địa phận thuộc các xã Vĩnh Tú – Vĩnh Chấp (huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị) ngày nay, nằm trên con đường thiên lý Bắc- Nam. Truông Nhà Hồ và Hồ Xá là địa danh quan trọng nằm trên con đường thiên lý xưa, được nhiều sử sách nhắc đến. “Anh qua nắng xế truông Hồ/Lau lách một thời cấm nghiêm Nội tán” (thơ Tạ Nghi Lễ).
Bản đồ “Thiên Nam tứ chi lộ đồ thư” được cho là ông Đỗ Bá Công Đạo thực hiện năm 1686, hay bản đồ “Giáp Ngọ niên bình Nam đồ” (bản đồ dẹp yên miền Nam năm Giáp Ngọ) do Bùi Thế Đạt thực hiện năm 1770 đều có ghi địa danh truông Nhà Hồ. Sách “Đại Nam tiền biên liệt truyện”, tập 1, quyển 5 ghi: “Đường rừng Nhà Hồ (Hồ Xá – Quảng Trị) thường có giặc cướp tụ họp, người đi đường sợ hãi”. Sách “Hoàng Việt nhất thống dư địa chí” của Lê Quang Định thực hiện năm 1807 nói rõ nguyên cớ câu ca dao xưa, rằng: truông Nhà Hồ có bọn người chuyên cướp bóc bộ khách trên đường.
Theo sử sách ghi lại, truông Nhà Hồ là nơi giáp giới giữa hai châu: Địa Lý và Ma Linh (sau là Minh Linh) thuộc xứ Thuận Hóa (nay là huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình và huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị). Truông Nhà Hồ trước đây có diện tích khá lớn, bao trùm cả một phần phía bắc huyện Vĩnh Linh (nay là các xã Vĩnh Tú, Vĩnh Long, Vĩnh Chấp). Lợi dụng cây rừng che kín, không có dân cư, con đường độc đạo nên bọn cướp đã tụ tập ở đây hàng trăm tên chuyên cướp bóc khách qua đường. Không những dân chúng mà cả quan chức nếu qua đây mà không có lực lượng bảo vệ đủ mạnh cũng đều trở thành nạn nhân của bọn cướp.
Truông Nhà Hồ ngày nay.
|
Có nhiều câu chuyện rùng rợn đến ly kỳ kể về truông Nhà Hồ. Ngày còn nhỏ, tôi đã từng nghe cha tôi kể rằng, có một cụ ông ở làng tôi đi thăm gia đình ông chú ở Kỳ Anh (Hà Tĩnh). Lúc bấy giờ tàu xe hiếm nên phương tiện đi đường của dân quê chỉ là cuốc bộ. Vì chưa am hiểu đường sá, không tính được thời gian đi đường và nơi nghỉ đêm nên cụ ra đi từ lúc mặt trời đã lên, đến chập tối vừa lọt vào giữa truông Nhà Hồ. Thấy cách đường một quãng có ngôi nhà tranh nhỏ như trại sản xuất, cụ rẽ vào xin gia chủ cho nghỉ qua đêm. Chủ nhà là hai vợ chồng trung niên và hai con nhỏ, nghe cụ nói xin ngủ nhờ, hai vợ chồng đều không tỏ vẻ niềm nở cũng không từ chối mà chỉ gật đầu. Cụ nhìn lên bàn thờ, thấy gia chủ thờ một chiếc đầu lâu với ngọn đèn nhỏ và ba cây hương mới thắp. Người ta bảo, bọn trộm cướp thường tìm mộ người chết do sét đánh, đào trộm đầu lâu đem về thờ để cầu may trong hành nghề. Thấy vậy, cụ đã lo cho số phận không may, đã đi vào nơi miệng hùm nọc rắn này nhưng không còn đường tháo lui nên vẫn tỏ ra bình tĩnh, lấy cơm nắm ra ăn. Trong lúc cụ ăn cơm thì người chồng lặng lẽ bỏ nhà ra đi, hai đứa nhỏ lăn ra ngủ. Ăn xong, cụ được chị chủ nhà xếp cho chỗ ngủ và dặn nhỏ rằng: “Đêm nay nếu thấy chồng tôi về mà gọi tôi ra mở cửa thì ông cứ việc ngủ yên, nếu chồng tôi tự mở cửa vào thì ông trốn ra bằng cửa sau mà thoát”. Nghe chị chủ nhà nói vậy, cụ hết hồn, nghĩ rằng: mạng sống của mình sẽ được định đoạt đêm nay! Mặc dù đi đường cả ngày rất mỏi mệt nhưng cụ không sao chợp mắt được, nằm trằn trọc mãi để nghĩ kế thoát thân. Gà gáy đầu nghe tiếng động và tiếng người chồng gọi vợ mở cửa. Cụ như trút được tảng đá đang đè lên ngực nghẹt thở, cụ vờ ngủ và ngủ thật. Trong giấc ngủ chập chờn, cụ nghe vợ chồng gia chủ giết mổ heo (lợn). Sáng ra, cụ dậy chuẩn bị hành lý để tiếp tục lên đường thì thấy một mâm cơm, thịt, rượu vừa cúng xong được gia chủ bê trên bàn thờ xuống và cả gia đình tươi cười vui vẻ mời cụ cùng dự bữa “liên hoan”. Trong bữa ăn, ông cụ cùng vợ chồng trò chuyện, chuyện trên trời dưới đất nhưng tuyệt nhiên không hề đụng đến chuyện làm ăn của gia chủ. Khi chào từ biệt chủ nhà ra đi, cụ còn được vợ chồng mời: “Lúc trở vào, qua đây nếu gặp tối, mời ông vào đây nghỉ”. Trên đường đi, cụ như nói với mình: “Vía mình may thật, vào ngủ nhờ mà giúp chủ nhà vớ được chú heo khá to. Nếu không may, ông chủ bị người ta nện cho chắc khi trở về ông ta sẽ thịt mình thay mổ heo!”.
Dưới thời chúa Nguyễn, truông Nhà Hồ là cơn ác mộng đối với lữ khách đi đường. Với địa hình rừng cây rậm rạp, dễ quan sát từ trong ra ngoài và trải dài nhiều địa phận, truông Nhà Hồ là nơi ẩn náu của đám thảo khấu (băng cướp) chuyên cướp bóc người đi đường. Mỗi lần ngang qua, ai nấy đều cảm thấy bất an, lo sợ trước bọn cướp…
Lời ca dao xưa còn có hai câu ở vế sau:
Phá Tam Giang ngày rày đã cạn
Truông Nhà Hồ, Nội tán cấm nghiêm.
Trước vấn nạn bất an ở truông Nhà Hồ, các chúa Nguyễn đã nhiều lần huy động quân lính đến đây dẹp giặc. Tuy nhiên, dẹp mãi mà không được. Đến năm Nhâm Dần (1722), chúa Nguyễn Phúc Chu đã cử một vị tướng nổi tiếng tài ba, đức độ đến truông Nhà Hồ để dẹp bọn thảo khấu. Vị tướng đó là quan Nội tán Nguyễn Khoa Đăng. Sự kiện này được ghi lại trong mộc bản sách: “Đại Nam thực lục tiền biên” quyển 8, mặt khắc 29, rằng: “Nhâm Dần (1722), cho Nguyễn Khoa Đăng làm Nội tán (bấy giờ gọi là Diên Tường hầu) coi cả việc quân, định lại điều lệ. Bấy giờ đường đi qua rừng Hồ Xá (tức truông Nhà Hồ) thường có trộm cướp tụ họp, hành khách lấy làm lo ngại. Chúa sai Khoa Đăng đi kinh lược nơi ấy. Khoa Đăng tìm cách bắt để trị, lệnh cấm nghiêm minh. Từ đó, trộm cướp im tắt, đường sá không bị cản trở, trăm họ đều ca tụng”.
Nội tán Nguyễn Khoa Đăng đã dẹp yên nạn cướp bóc ở truông Nhà Hồ như thế nào? Chuyện dân gian ở đây kể rằng: sau khi điều tra khá rõ lực lượng và quy luật của bọn cướp, Nguyễn Khoa Đăng triển khai một kế hoạch tấn công táo bạo. Ông sai thợ mộc đóng nhiều rương hòm bằng gỗ, có lỗ thông hơi. Trong mỗi hòm giấu một võ sỹ. Lại sai một số dũng binh giả làm dân phu. Trước đó, ông đã cho người loan truyền một tin khá hấp dẫn với bọn cướp: “Một ông quan đầu tỉnh làm việc ở Nghệ An nay đã về hưu, sắp về quê Thừa Thiên của ông sẽ đi qua đường này”. Quả nhiên, bọn cướp bị mắc bẫy. Thấy đòan xe mười chiếc từ Bắc lăn vào Nam (loại xe 6 mặt ghép ván kín mít, có chiều dài 3 mét, chiều rộng 1.5 mét, chiều cao 2 mét, mỗi xe một người điều khiển súc vật kéo; bấy giờ người ta gọi loại xe ấy là xe Dài - thường dùng cho vua quan chở tài sản quý hiếm đi xa). Đoàn xe vào gọn trong phạm vi bọn cướp phục kích, chúng nghĩ phen này kiếm ăn to bèn tung lực lượng ra cướp. Ai ngờ khi chúng đến gần thì các nắp hòm bật tung, các võ sỹ nhảy ra, đồng thời dân phu cũng lấy vũ khí kết hợp tấn công. Bọn cướp trở tay không kịp, những tên cầm đầu đều bị giết tại chỗ. Bọn lâu la nhanh chóng đầu hàng. Quan Nội tán bắt chúng đi khai hoang ở biên giới, còn vùng truông Nhà Hồ thì điều động dân nghèo ở nơi khác đến cư trú. Rừng rậm ở hai bên đường được khai quang. Nhà cửa được dựng lên ở ven đường. Từ đó, truông Nhà Hồ không còn nạn cướp bóc.
“Thương em anh cũng muốn vô/ Sợ truông Nhà Hồ, sợ phá Tam Giang/ Phá Tam Giang ngày rày đã cạn/ Truông Nhà Hồ, Nội tán cấm nghiêm” (Ca dao).
……………….
(1) Truông: vùng đất hoang, rộng, có nhiều cây cỏ. Từ điển tiếng Việt 2000, Viện Ngôn ngữ học. NXB Đà Nẵng 2000, tr.1052.
Tản văn của Nguyễn Linh Giang
(Rút từ sách: “Miền Ô CHÂU”, chuẩn bị xuất bản)