Đi tìm lợi nhuận trong môi trường lãi suất cao: Chuyển trục từ kỳ vọng sang dòng tiền bền vững
Đi tìm lợi nhuận trong môi trường lãi suất cao: Chuyển trục từ kỳ vọng sang dòng tiền bền vững
Môi trường lãi suất neo cao có thể bào mòn lợi nhuận vừa dễ biến các khoản đầu tư thành "lỗ kép" nếu vẫn duy trì tỷ trọng vốn vay lớn. Trước những biến số khó lường của thị trường hiện tại, chìa khóa để bảo vệ thành quả và tìm kiếm lợi nhuận nằm ở sự dịch chuyển: Đặt giới hạn rủi ro lên trên kỳ vọng sinh lời và coi dòng tiền bền vững là tiêu chí cốt lõi để phân bổ tài sản.
Sau giai đoạn tăng trưởng nhờ các chính sách nới lỏng tiền tệ, thị trường tài chính đang bước vào chu kỳ nhiều thách thức hơn khi mặt bằng lãi suất duy trì ở mức cao. Dòng tiền thu hẹp đã kéo theo sự sụt giảm thanh khoản trên nhiều kênh tài sản, đặc biệt là thị trường chứng khoán. Áp lực từ chi phí vốn gia tăng đã tác động đến phương pháp định giá tài sản và bộc lộ cả những rủi ro từ việc sử dụng đòn bẩy tài chính. Trong bối cảnh các yếu tố vĩ mô chưa có nhiều đột phá và thiếu vắng thông tin dẫn dắt, nhà đầu tư cá nhân rất dễ bị ảnh hưởng theo tâm lý đám đông.
Trong bối cảnh này, bài toán đầu tư không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm tài sản sinh lời nhanh, mà bao gồm năng lực quản trị rủi ro trước các biến động của thị trường.
Khi tiền không còn rẻ: Ưu tiên sức bền và chất lượng danh mục
Đánh giá về chiến lược đầu tư trong bối cảnh mặt bằng lãi suất cao, ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi - nhận định, chi phí vốn tăng có thể làm giảm lợi nhuận, thậm chí khiến một khoản đầu tư đang tăng giá chuyển thành thua lỗ. Do đó, việc hạn chế sử dụng đòn bẩy, đa dạng hóa danh mục theo hướng phòng thủ và ưu tiên các tài sản có dòng tiền, tính thanh khoản cao là nguyên tắc để bảo toàn vốn.
Trong môi trường lãi suất cao, việc đánh giá các cơ hội đầu tư cần được điều chỉnh. Đối với nhà đầu tư sử dụng vốn tự có, chi phí cơ hội gia tăng khi các kênh an toàn như tiền gửi tiết kiệm trở nên hấp dẫn hơn. Đối với nhóm sử dụng đòn bẩy, chi phí lãi vay sẽ trực tiếp làm giảm hiệu quả đầu tư, trong khi nghĩa vụ trả nợ là cố định, bất chấp tài sản đó đã tạo ra dòng tiền hay chưa.
Ông Huy đưa ra bài toán minh họa: Một nhà đầu tư mua tài sản trị giá 2 tỷ đồng, trong đó 1 tỷ đồng là vốn tự có và 1 tỷ đồng là vốn vay với lãi suất 12%/năm. Sau 1 năm, tài sản tăng giá 5% (tương đương mức lãi 100 triệu đồng), nhưng chi phí lãi vay phải trả lên tới 120 triệu đồng. Như vậy, ngay cả khi tài sản đi lên, khoản đầu tư này vẫn ghi nhận mức lỗ thuần 20 triệu đồng, chưa tính các chi phí giao dịch khác. Trong kịch bản giá tài sản giảm, đòn bẩy tài chính sẽ làm tăng mức độ tổn thất trên vốn chủ sở hữu, gây áp lực thanh khoản nếu nhà đầu tư phải thanh toán nợ trước khi kịp bán tài sản.
Trước rủi ro này, ông Huy khuyến nghị những nhà đầu tư đang có dư nợ lớn cần rà soát và cơ cấu lại tài chính. Ưu tiên là tất toán hoặc giảm bớt các khoản vay có lãi suất cao, sắp đáo hạn, hoặc đang tài trợ cho tài sản kém sinh lời. Quá trình hạ tỷ trọng đòn bẩy cần có lộ trình, tính toán phí trả nợ trước hạn và duy trì quỹ dự phòng, tránh tình trạng bán tháo. Bên cạnh đó, ngay cả khi không trực tiếp vay vốn, nhà đầu tư vẫn có thể chịu rủi ro "đòn bẩy gián tiếp" khi nắm giữ cổ phiếu hay trái phiếu của các doanh nghiệp có nợ vay cao. Vì vậy, việc đánh giá dòng tiền kinh doanh, lịch đáo hạn nợ và năng lực thanh toán thực tế của doanh nghiệp là cần thiết, thay vì chỉ dựa vào lợi nhuận sổ sách hay giá trị tài sản bảo đảm.
Về chiến lược cơ cấu danh mục, nguyên tắc đa dạng hóa cần gắn liền với định hướng phòng thủ và tính bền vững. Cấu trúc danh mục nên kết hợp các lớp tài sản có đặc tính sinh lời, kỳ hạn và mức độ thanh khoản khác nhau.
Kênh tiền gửi tiết kiệm có thể xem là nền tảng cho phần vốn cần sự ổn định và đáp ứng các nhu cầu thanh toán ngắn hạn. Nhà đầu tư nên phân bổ đều các kỳ hạn (phương pháp bậc thang) để tránh việc phải rút tiền trước hạn khi phát sinh chi tiêu đột xuất. Dù vậy, vẫn cần lựa chọn tổ chức tín dụng uy tín, hiểu rõ điều khoản sản phẩm và cân đối với rủi ro lạm phát làm giảm sức mua.
Trên thị trường cổ phiếu, dòng vốn nên hướng tới các doanh nghiệp có dòng tiền kinh doanh ổn định, tỷ lệ nợ vay trong mức kiểm soát và có lịch sử trả cổ tức bằng tiền mặt đều đặn. Cần lưu ý, tỷ suất cổ tức cao do giá cổ phiếu giảm chưa hẳn là cơ hội đầu tư hiệu quả; giá vốn mua vào mới là yếu tố quyết định.
Đối với trái phiếu doanh nghiệp, đây là kênh bổ sung thu nhập cố định nhưng đòi hỏi thẩm định kỹ năng lực trả nợ, dòng tiền hiện tại, tổng dư nợ và tính thanh khoản của tổ chức phát hành. Mức lãi suất nhận được phải tương xứng với rủi ro tín dụng, và lịch sử trả nợ không thay thế cho việc đánh giá khả năng thanh toán trong tương lai.
Vàng giữ vai trò phòng thủ cho danh mục, nhưng chỉ nên chiếm tỷ trọng giới hạn. Do vàng không tạo ra dòng tiền định kỳ và chịu áp lực chi phí cơ hội khi lãi suất cao, nhà đầu tư cần hạn chế mua đuổi, không dùng vốn vay và tính toán biên độ chênh lệch giá mua - bán. Tương tự, với các khoản đầu tư dài hạn như bất động sản hay góp vốn kinh doanh, tính thanh khoản cần được xem xét trong tổng thể tài chính, tránh tình trạng phần lớn nguồn vốn bị ứ đọng cùng một lúc.
Tóm lại, tiêu chí khi quyết định đầu tư lúc này là phần lợi nhuận kỳ vọng sau chi phí phải bù đắp được rủi ro, chi phí cơ hội và rủi ro thanh khoản trong thời gian nắm giữ. Khi mặt bằng lãi suất cao duy trì, việc bảo vệ thanh khoản, giảm đòn bẩy và chọn lọc tài sản chất lượng sẽ giúp nhà đầu tư duy trì sự chủ động, tích lũy lợi nhuận và bảo toàn vốn để chuẩn bị cho giai đoạn thị trường tiếp theo.
Chuyển trục từ lợi nhuận sang dòng tiền bền vững
Đánh giá về bối cảnh lãi suất duy trì ở mức cao, NCS.ThS. Nguyễn Thái Bình - Giảng viên Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (PTIT) lưu ý nhà đầu tư về 3 rủi ro chính: Việc sử dụng đòn bẩy tài chính tỷ lệ cao, tài sản được định giá vượt giá trị thực và thanh khoản thị trường suy giảm. Khi chi phí vốn tăng, các tài sản được định giá dựa vào kỳ vọng tăng trưởng tương lai sẽ đối mặt với áp lực điều chỉnh. Đồng thời, với những nhà đầu tư sử dụng tỷ lệ vốn vay cao, việc phải duy trì tỷ lệ ký quỹ có thể dẫn đến tình trạng bán giải chấp khi thị trường biến động, kéo theo rủi ro lỗ kép.
Dưới góc độ quản trị danh mục, các quyết định phân bổ vốn hiện nay cần được xem xét lại dựa trên sự cân bằng giữa tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng, mức độ rủi ro và tính thanh khoản. Việc lãi suất tăng vừa thay đổi chi phí cơ hội của việc nắm giữ tài sản vừa làm giảm giá trị hiện tại của các dòng tiền trong tương lai. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào tỷ suất sinh lời, nhà đầu tư cần đánh giá mức độ chịu đựng rủi ro của danh mục trong kịch bản thị trường điều chỉnh.
Thực tế thị trường năm 2022 cho thấy, khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) nâng lãi suất mục tiêu từ mức cận 0% lên 4.25 - 4.5%, mặt bằng giá của nhiều loại tài sản tài chính toàn cầu đã ghi nhận sự sụt giảm. Trên thị trường thu nhập cố định, lãi suất tăng đồng nghĩa với việc giá trị của các trái phiếu hiện hữu đi xuống, đặc biệt là nhóm trái phiếu dài hạn. Báo cáo Ổn định Tài chính Toàn cầu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng lưu ý rằng, sự suy giảm thanh khoản có thể làm tăng biên độ biến động giá tài sản, từ đó gia tăng rủi ro hệ thống.
Từ những diễn biến này, các tiêu chí trong chiến lược đầu tư cũng có sự thay đổi. Thay vì chỉ ưu tiên lợi nhuận kỳ vọng cao, chiến lược đầu tư hiện nay tập trung nhiều hơn vào các tài sản có khả năng tạo dòng tiền ổn định, định giá hợp lý và thanh khoản tốt. Trước khi đưa ra quyết định giải ngân, việc xác định mức rủi ro tối đa có thể chấp nhận được đánh giá là khâu quan trọng để bảo vệ tài khoản.
Tóm lại, khi mặt bằng lãi suất thấp không còn duy trì, lợi thế đầu tư không hoàn toàn thuộc về những chiến lược chấp nhận rủi ro cao. Trong dài hạn, hiệu quả đầu tư sẽ phụ thuộc nhiều vào năng lực kiểm soát rủi ro và kỷ luật bảo toàn vốn. Điều này giúp nhà đầu tư duy trì nguồn lực ổn định để nắm bắt các cơ hội khi thị trường thiết lập lại mặt bằng định giá mới.
Đầu tư chứng khoán: Tránh bẫy tâm lý bầy đàn
Đánh giá về bức tranh tổng thể của thị trường chứng khoán trong giai đoạn hiện tại, PGS.TS Ngô Minh Vũ - Giám đốc chương trình đào tạo Thị trường Chứng khoán, Trường Kinh doanh (UEH) nhận định, sự sụt giảm của dòng tiền và thanh khoản đang làm bộc lộ một rủi ro đáng chú ý đối với nhà đầu tư cá nhân: Giao dịch dựa trên cảm xúc và tâm lý đám đông.
Khi các yếu tố vĩ mô, chính sách tiền tệ, mặt bằng lãi suất cũng như kết quả kinh doanh doanh nghiệp chưa có những thay đổi lớn, việc dòng tiền trên thị trường chững lại là diễn biến dễ hiểu. Trong bối cảnh này, cả nhà đầu tư cá nhân lẫn các tổ chức tài chính đều thận trọng hơn, có xu hướng thu hẹp quy mô giải ngân và chuyển dịch vốn sang các tài sản mang tính phòng thủ. Hiện tại, mặt bằng giá cổ phiếu gần như đã phản ánh các thông tin vĩ mô và vi mô được công bố. Khi thị trường thiếu vắng thông tin dẫn dắt, các yếu tố tâm lý rất dễ ảnh hưởng đến quyết định giao dịch của số đông.
Để ứng phó với giai đoạn thanh khoản thấp, nhà đầu tư cần chú trọng việc lượng hóa mức độ rủi ro trước khi ra quyết định đầu tư. Việc xác định và tuân thủ các giới hạn chấp nhận rủi ro sẽ giúp làm rõ mục tiêu tài chính vừa là cơ sở để phân bổ vốn vào các nhóm ngành và tài sản phù hợp. Cụ thể, nhà đầu tư có khẩu vị rủi ro cao vẫn có thể phân bổ vốn vào các cổ phiếu có biên độ giao động lớn để tìm kiếm mức sinh lời tương ứng. Tuy nhiên, họ cần nhận thức và chuẩn bị cho khả năng xảy ra các khoản lỗ tỷ lệ thuận với mức rủi ro đó. Việc hiểu rõ nguyên lý đánh đổi giữa rủi ro và lợi nhuận là nền tảng để đưa ra các quyết định độc lập, khách quan, thay vì giao dịch theo các thông tin chưa được kiểm chứng hoặc từ các hội nhóm đầu tư trên mạng xã hội.
Bên cạnh yếu tố tâm lý, đa dạng hóa danh mục là phương pháp cần thiết để quản trị rủi ro phi hệ thống, phát sinh từ những sự kiện riêng lẻ của một doanh nghiệp hay một loại tài sản cụ thể. Khi rủi ro tổng thể của danh mục được kiểm soát ở mức hợp lý, nhà đầu tư có thể duy trì tâm lý ổn định trước các biến động của thị trường.
Mặt khác, đối với những cá nhân không có nhiều thời gian hoặc kỹ năng phân tích chuyên sâu, việc sử dụng dịch vụ của các quỹ đầu tư là một lựa chọn đáng cân nhắc. Thông qua hình thức ủy thác, nhà đầu tư không cần trực tiếp phân tích báo cáo tài chính hay lựa chọn thời điểm giao dịch cổ phiếu. Công việc chính của họ là lựa chọn quỹ có chiến lược tương thích với mức độ chấp nhận rủi ro cá nhân, trong khi khâu thực thi sẽ do tổ chức chuyên nghiệp đảm nhiệm. Dù vậy, ông Vũ cũng lưu ý việc đầu tư vào quỹ không đảm bảo mức lợi nhuận tức thời. Hiệu quả của các chiến lược quản lý quỹ cần được đánh giá xuyên suốt một chu kỳ kinh tế, thay vì chỉ xem xét kết quả trong một khoảng thời gian ngắn hạn.
Cát Lam