Tiện lợi – đòn bẩy trong kỷ nguyên tiêu dùng bền vững

Khi các chính sách và mô hình kinh tế tuần hoàn bắt đầu được triển khai rộng rãi, một yếu tố thường bị xem nhẹ nhưng lại giữ vai trò then chốt trong việc thay đổi hành vi người tiêu dùng chính là “tiện lợi” (convenience).

Thay vì tập trung duy nhất vào sản phẩm xanh hay các ưu đãi về giá, thì chính sự dễ tiếp cận, tiết kiệm thời gian và giảm chi phí giao dịch trong các hoạt động tái sử dụng, trả lại, hoàn trả bao bì… mới là những yếu tố có khả năng dịch chuyển mô hình tiêu dùng từ tuyến tính sang tuần hoàn ở quy mô lớn.

Từ tiện lợi không giới hạn đến tiện lợi bền vững

“Tiện lợi" đã trở thành xu hướng lựa chọn định hình cơ bản trong kinh tế tiêu dùng hiện đại. Theo cuộc khảo sát EPIC lần thứ ba của OECD năm 2022, sự sẵn có, khả năng chi trả và tiện lợi được xác định là những yếu tố chính quyết định xem liệu hộ gia đình có đưa ra những lựa chọn thân thiện với môi trường hay không^[1].

Tuy nhiên, khi “tiện lợi” được ưu tiên lên hàng đầu, người tiêu dùng có xu hướng chấp nhận kiểu tiêu dùng một chiều bằng cách khai thác tài nguyên, sản xuất rồi nhanh chóng thải bỏ, thay vì tái sử dụng hay kéo dài vòng đời sản phẩm. Điều này gây áp lực lên tài nguyên và môi trường ngày càng gia tăng.

Báo cáo Global Resources Outlook 2024 của UNEP cho thấy, mức tiêu thụ tài nguyên toàn cầu vượt quá 100 tỷ tấn vật liệu mỗi năm. Nếu xu hướng hiện tại vẫn tiếp tục diễn ra trên thế giới, nền kinh tế toàn cầu dự kiến tăng 60% đến năm 2060, tạo ra áp lực đến cuộc khủng hoảng ba hành tinh, bao gồm: biến đổi khí hậu, mất đa dạng sinh học và ô nhiễm^[2].

Ở Việt Nam, áp lực này thể hiện rõ nhất trong ngành thương mại điện tử. Năm 2023, thị trường bán lẻ trực tuyến ước tính đạt 17.3 tỷ USD, sử dụng khoảng 332,000 tấn bao bì đóng gói, trong đó 171,000 tấn là nhựa. Dự báo cho thấy đến năm 2030, chỉ riêng thế chất thải nhựa từ thương mại điện tử sẽ lên tới 800,000 tấn nếu không có sự can thiệp^[3].

Các nhà bán lẻ ưu tiên bao bì nhựa vì chi phí rẻ hơn và phí vận chuyển thấp hơn do trọng lượng nhẹ. Khoảng 90% nhà bán lẻ ngành may mặc, thời trang sử dụng bao bì nhựa. Trong số các gói hàng, khoảng 35% được chèn thêm mút xốp và 30% dùng nylon xốp bong bóng khí để chống va đập. Hầu hết kiện hàng đều được dán kín bằng băng keo nhựa^[4].

Cuộc chuyển đổi từ "tiện lợi bằng mọi giá" sang "tiện lợi bền vững" đòi hỏi việc tái định nghĩa cách tiếp cận chính sách. Thay vì chỉ xem tiện lợi như một yếu tố thúc đẩy tiêu dùng gây hại, các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và tổ chức đang bắt đầu khám phá làm thế nào để biến tiện lợi thành một đòn bẩy thúc đẩy hành vi tiêu dùng bền vững. Báo cáo "Mind Shift, Green Lift" của OECD vào năm 2025 cho thấy Chính phủ đang ngày càng áp dụng các công cụ của khoa học hành vi để khuyến khích người dân sử dụng nhiều hơn các hàng hóa, dịch vụ và công nghệ bền vững, đồng thời hạn chế dần các mô hình tiêu dùng không bền vững^[5].

Khi tiện lợi gây áp lực lên sự bền vững

Mặc dù các hộ gia đình thể hiện sự sẵn sàng điều chỉnh hành vi vì lợi ích môi trường, nhưng những rào cản rất lớn vẫn tồn tại.

Nghiên cứu của OECD từ cuộc khảo sát EPIC 2022 công bố vào năm 2023 cho thấy, khả năng chi trả vẫn là một trở ngại chính. Khi mua thực phẩm, người tiêu dùng ưu tiên khả năng chi trả (chiếm 64%), kế đến là các yếu tố như: hương vị (chiếm 61%), độ tươi (60%) và giá trị dinh dưỡng (54%), trong khi các tác động môi trường của sản phẩm được xem ít quan trọng hơn, ngay cả đối với những người quan tâm đến môi trường.

Trong lĩnh vực giao thông vận tải, chỉ có 54% người dùng ô tô thông thường cho biết, họ sẽ lái xe ít hơn nếu dịch vụ vận tải công cộng được cải thiện về tần suất, phạm vi và giá cả. Ngoài ra, 33% số người trả lời báo cáo không có trạm sạc xe điện trong vòng 3km từ nhà họ, trở thành rào cản đáng kể đối với việc sử dụng các phương tiện này[6].

Trong bối cảnh thông tin về môi trường còn thiếu và tình trạng greenwashing (hiện tượng thổi phồng hoặc tuyên bố không có cơ sở về “tính xanh” của sản phẩm) khi niềm tin của người tiêu dùng bị bào mòn, khiến họ dè dặt hơn với các mô hình “tiện lợi bền vững”. Báo cáo “Protecting and Empowering Consumers in the Green Transition” của OECD (2025) nhấn mạnh,  việc tăng cường chính sách bảo vệ người tiêu dùng xanh, chuẩn hóa các tuyên bố môi trường và sử dụng công cụ khoa học hành vi để điều chỉnh các “mặc định” tiêu dùng là những ưu tiên trọng tâm trong giai đoạn chuyển dịch xanh^[7].

Mô hình "tiện lợi bền vững" trên thế giới

Các doanh nghiệp tiên phong trên thế giới đang chứng minh rằng tiện lợi và tính bền vững không phải là mâu thuẫn. Theo Ellen MacArthur Foundation, nếu trên toàn cầu chỉ cần thay thế khoảng 20% lượng bao bì nhựa dùng một lần bằng các mô hình bao bì tái sử dụng, thị trường này có thể mở ra cơ hội kinh doanh trị giá ít nhất 10 tỷ USD.

Báo cáo cũng chỉ ra 6 lợi ích nổi bật của việc tái sử dụng bao bì. Thứ nhất, giúp giảm chi phí nhờ dùng sản phẩm ở dạng cô đặc hoặc nén và tối ưu hóa khâu vận chuyển. Thứ hai, cho phép thu thập dữ liệu khách hàng bằng cách gắn thẻ RFID, cảm biến và các công nghệ số khác lên bao bì. Thứ ba, hỗ trợ tối ưu hóa vận hành thông qua việc tiêu chuẩn hóa bao bì và dùng chung hạ tầng logistics giữa nhiều bên.

Thứ tư, giúp tăng lòng trung thành thương hiệu nhờ các chương trình đặt cọc – hoàn tiền, ưu đãi cho khách hàng sử dụng bao bì tái sử dụng. Thứ năm, tạo điều kiện cá nhân hóa, cho phép người dùng tự chọn dung lượng/số lượng, phối trộn hương vị hoặc cá nhân hóa kiểu dáng bao bì. Và cuối cùng, bao bì tái sử dụng có thể nâng cao trải nghiệm người dùng khi được đầu tư nhiều hơn về thiết kế, chức năng và tính thẩm mỹ. Báo cáo cũng chỉ ra 4 mô hình tái sử dụng hiệu quả^[8]:

Nguồn: Ellen MacArthur Foundation

·      Mô hình "Refill at Home – Tái nạp tại nhà": Thay vì mỗi lần mua một sản phẩm được đóng gói đầy đủ, người tiêu dùng chỉ cần mua một chai hoặc bình chứa dùng lâu dài, sau đó đặt mua các gói nạp dạng cô đặc, viên nén hoặc dung dịch đậm đặc để tự pha và nạp lại tại nhà. Cách làm này đặc biệt thuận lợi trong kênh online, nơi doanh nghiệp có thể giới thiệu trọn gói giải pháp bao bì – sản phẩm mà không phải “tranh chỗ” trên kệ với các sản phẩm đóng gói thông thường. Các gói nạp nhỏ gọn giúp doanh nghiệp giảm đáng kể chi phí bao bì và vận chuyển, trong khi người tiêu dùng được hưởng lợi vì sản phẩm thường rẻ hơn, dễ cất trữ và mang theo.

·      Mô hình “Refill on the go – Tái nạp khi di chuyển”: Được sử dụng như một dạng bao bì tái sử dụng dựa trên các điểm rót/nạp đặt tại cửa hàng hoặc không gian công cộng. Thay vì mua sản phẩm đóng gói sẵn, người tiêu dùng mang theo bình đựng cá nhân, đến máy rót để chọn loại sản phẩm và lượng cần dùng, rồi thanh toán như bình thường. Mô hình này phù hợp với bán lẻ truyền thống và môi trường đô thị, áp dụng cho đồ uống, thực phẩm khô, dầu ăn, sản phẩm chăm sóc cá nhân, chăm sóc nhà cửa, thậm chí cà phê mang đi hoặc vòi nước uống công cộng. Doanh nghiệp sẽ được hưởng lợi khi giảm được chi phí bao bì, vận chuyển nhờ cung cấp sản phẩm dạng cô đặc và rót trực tiếp tại chỗ, đồng thời có thể thu thập dữ liệu về nhu cầu, thói quen mua sắm thông qua hệ thống máy rót “thông minh”.

·      Mô hình "Return from Home – Hoàn trả tại nhà": Mô hình gắn liền với thương mại điện tử. Thay vì vứt bỏ vỏ hộp sau mỗi lần mua, khách hàng đăng ký dịch vụ, nhận sản phẩm trong bao bì tái sử dụng, dùng xong rồi đặt ngoài cửa để đơn vị giao hàng thu gom trong lần giao tiếp theo. Doanh nghiệp sẽ mang bao bì rỗng về, làm sạch, nạp lại và tiếp tục đưa vào vòng quay mới. Cách làm này đặc biệt phù hợp với khu vực đô thị, nơi các tuyến giao hàng dày và khoảng cách ngắn.

·      Mô hình "Return on the Go – Hoàn trả khi di chuyển": Cho phép người tiêu dùng mua đồ uống hoặc thức ăn trong loại bao bì có thể hoàn trả, sử dụng xong rồi mang vỏ đến trả tại cửa hàng hoặc các điểm thu gom đặt rải rác trong thành phố, tại sự kiện, bến xe, ga tàu… Cách mua bán gần như không thay đổi so với bao bì dùng một lần, nhưng vỏ hộp được đưa trở lại cho doanh nghiệp để làm sạch và tái sử dụng nhiều vòng. Nhờ cơ chế đặt cọc, hoàn tiền hoặc tặng thưởng khi khách trả vỏ, doanh nghiệp vừa khuyến khích hành vi hoàn trả, vừa tăng gắn bó với thương hiệu.

Xây dựng chiến lược "tiện lợi bền vững" tại Việt Nam

Việt Nam đã xác định khuôn khổ chính sách toàn diện thông qua Chương trình Hành động Quốc gia về Sản xuất và Tiêu dùng Bền vững giai đoạn 2021-2030 (Quyết định 889/QĐ-TTg năm 2020)^[9]. Khuôn khổ này nhấn mạnh cần phát triển các mô hình lưu thông kinh tế, giảm 5-8% lượng tiêu hao nguyên nhiên vật liệu trong các ngành sản xuất, cụ thể dệt may, thép, nhựa, hóa chất, xi măng, rượu bia, nước giải khát và chế biến hải sản đến năm 2025, với mục tiêu giảm 7-10% vào năm 2030.

Để tích hợp "tiện lợi" vào các chính sách này, Việt Nam cần tập trung vào ba lĩnh vực chiến lược:

Thứ nhất, bán lẻ hiện đại và thương mại điện tử cần được khuyến khích phát triển các mô hình nạp lại nhỏ gọn tại nhà hoặc tại điểm bán, tích hợp ứng dụng di động để theo dõi khách hàng và hoàn điểm thưởng. Theo báo cáo năm 2023 của Bộ Công Thương về Logistics Việt Nam nhấn mạnh rằng chuyển đổi số là một trong tám lĩnh vực ưu tiên được Thủ tướng Chính phủ xác định (Quyết định 749/QĐ-TTg năm 2020). Báo cáo xác định, chuyển đổi số trong logistics giúp giảm chi phí logistics thông qua tối ưu hóa quy trình vận chuyển, nâng cao chất lượng dịch vụ, tăng tính liên kết trong chuỗi cung ứng, từ đó cải thiện hiệu suất tổng thể^[10].

Thứ hai, dịch vụ đô thị cần được thiết kế bổ sung hạ tầng tái chế dễ tiếp cận, từ các điểm nạp lại nước với khả năng khử nước và tạo ga/bọt, đến các hệ thống thu gom, hoàn trả bao bì tuần hoàn do mô hình hợp tác công - tư vận hành.

Thứ ba, các nhà cung cấp dịch vụ tài chính cần hỗ trợ các mô hình tiêu dùng xanh thông qua các chương trình tín dụng tiêu dùng xanh, hoàn tiền để thúc đẩy hành vi tiêu dùng bền vững, và các gói ưu đãi khuyến khích người tiêu dùng tái sử dụng sản phẩm và bao bì.

Nếu tích hợp khéo léo yếu tố “tiện lợi” vào chính sách phát triển, Việt Nam có thể biến “tiện lợi xanh” thành một lợi thế cạnh tranh mới: doanh nghiệp có thêm mô hình kinh doanh bền vững, nhà đầu tư có thêm cơ hội dài hạn, người tiêu dùng được hưởng dịch vụ tiện lợi hơn, còn môi trường giảm áp lực rác thải và tài nguyên.

[1] https://www.oecd.org/en/publications/how-green-is-household-behaviour_2bbbb663-en.html

[2] https://research.csiro.au/circulareconomy/global-resources-outlook-2024/

[3] https://vietnamnews.vn/economy/1654715/policies-needed-to-encourage-e-commerce-to-embrace-circular-economy.html

[4] https://vietnamnews.vn/economy/1654715/policies-needed-to-encourage-e-commerce-to-embrace-circular-economy.html

[5] https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/01/mind-shift-green-lift_bf6d61a2/162c5a27-en.pdf

[6] https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/06/how-green-is-household-behaviour_6017165e/2bbbb663-en.pdf

[7] https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/05/protecting-and-empowering-consumers-in-the-green-transition_c23ea601/12f28e4f-en.pdf

[8] https://content.ellenmacarthurfoundation.org/m/4363f6da65122068/original/Reuse-Rethinking-packaging.pdf

[9] https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2020/06/889.signed.pdf

[10] https://valoma.vn/wp-content/uploads/2023/12/Bao-cao-Logistics-Viet-Nam-2023.pdf

Phạm Hoàng Phúc

FILI